Maria verschijnt in Utrecht

Het Catharijneconvent wijdt een tentoonstelling aan de vele verschijningsvormen van Maria. Waarom blijft ze zo tot de verbeelding spreken?

Maria van Lourdes (ca. 1900-1950). Beeld Museum Catharijneconvent

Waar de lieve Moeder is, kan Reve niet ver weg zijn. De overleden volksschrijver herrijst op een beeldscherm in het Utrechtse Catharijneconvent, waar Maria met een tentoonstelling wordt geëerd. In een documentairefragment brengt Reve een bezoek aan bedevaartsoord Kevelaer. Maria is de bodem van zijn bestaan, zegt hij. 'Veel meer dan Jezus, die zich toch meer op afstand houdt.'

Nadat Reve bovenstaand gedicht, 'Aan de maagd, vierde persoon Gods', heeft voorgedragen, gaat hij naar de Gedenkkapel. In zijn handen twee boeketjes. Het ene is blauw, de kleur van de hemel. Het andere is wit, de kleur van reinheid.

Reve vertelt ook wel eens op zondag in het Duitse Kevelaer te zijn geweest. Omdat alle bloemenwinkels die dag gesloten waren, besloot hij Maria te verblijden met een doos bonbons. 'Daar zal ze toch ook wel van houden, ook al heeft de dokter gezegd dat ze zich moet matigen.'

Eerder in de tentoonstelling laat Maria zich van een heel andere kant zien. Daar verschijnt ze als Virgin of Mercy, al is alleen haar hoofd als zodanig te herkennen. Haar naakte lichaam heeft de uitdagende pose die je niet verwacht van een lieve moeder. Als een trofee worden de geslachtsdelen naar voren geduwd, als een viering van de vruchtbaarheid.

Curator Irene Constandse beleeft zichtbaar plezier aan het beeldhouwwerk van de Nederlandse Elisabet Stienstra, gemaakt in 2015. 'Zoiets kan alleen een vrouw maken', zegt ze. Het uit lindehout vervaardigde beeld is volgens haar een 'mooie twist' tussen al die devote getuigenissen van liefde en eerbied.

Maria met kind, atelier Adriaen Isenbrant (ca. 1520) Beeld Museum Catharijneconvent

Misschien is die tegenstelling wel de les die kan worden getrokken uit de tentoonstelling 'Maria'. Sekseneutraal is ze allerminst. Er is een Maria voor mannen en er is een Maria voor vrouwen. Voor Reve en de zijnen is ze vooral de moeder aller moeders, een onophoudelijke bron van troost en een synoniem voor onbaatzuchtige liefde. Stienstra en de haren zien in Maria eerder een zuster, een toonbeeld van kracht en zelfstandigheid.

De tentoonstelling in Utrecht is het werk van twee vrouwen: Désirée Krikhaar en Irene Constandse. Beiden zijn kunsthistoricus en de eerste is bovendien theoloog. Krikhaar liep tien jaar rond met het plan de ongelooflijke rijkdom aan kunst en parafernalia tentoon te stellen. Constandse sloot een jaar geleden aan om de rijkdom in thema's af te bakenen en daarin plek te vinden voor hedendaagse kunst.

Het afgelopen decennium overziend, denkt Krikhaar dat de tijd er rijp voor moest worden. De samenleving is dusdanig gefeminiseerd dat Maria nu in al die verschillende identiteiten tot haar recht komt.

Van Maria tot Maryam

De wereldwijde betekenis van Maria is niet alleen vastgelegd in een tentoonstelling, maar ook in een boek dat ter gelegenheid van de expositie in Utrecht is verschenen. Geen dag zonder Maria is een rijk geïllustreerde uitgave met dagelijks een gedicht, een gebed, een Mariaverschijning of een recept.

'Niet alleen het christendom kent Maria', schrijft conservator Désirée Krikhaar. 'Ook in de islam neemt zij een belangrijke plaats in als moeder van de laatste profeet voor de geboorte van Mohammed. En soms lijkt een beeld op Maria, maar blijkt het toch een andere vrouw te zijn.'

Als Constandse de actualiteit probeert te betrappen, komt ze eerder uit bij zingeving en de behoefte aan rituelen. 'Voor Maria hoef je niet heel christelijk te zijn. Ze is voor iedereen toegankelijk. Iedereen steekt wel eens een kaarsje voor haar aan in de kerk.'

De vraag of er mogelijk een feministe schuil ging in de Moeder Gods wuift Constandse lachend weg. Vrouwen moeten, net als mannen, op eigen kracht durven varen en Maria durfde dat. 'Ze was een sterke vrouw die, zoals de schrijfster Vonne van der Meer zegt, een geheim in haar hart kon bewaren.'

De tentoonstelling in het Catharijneconvent, de grootste ooit, is vooral bedoeld om de culturele betekenis van de meest afgebeelde vrouw ter wereld, breed uit te meten. Haar maatschappelijke status wordt gesignaleerd, maar niet nader beschouwd. Constandse: 'Het zijn allemaal verschillende kanten van Maria waartoe verschillende soorten toeschouwers zich kunnen verhouden.'

Maryam met Isa, Boek der voortekenen 16de eeuw, India) Beeld Wereldmuseum, Rotterdam

In het wordingsproces ontdekten ze hoe onvermoed die kanten zijn. Krikhaars zoon zette zijn moeder op het spoor van de tatoeage, waarin Maria ook behoorlijk trending blijkt. Dat leidde tot de bijdrage van de Amsterdamse tattoo artist Sara Koning die een devote Maria afbeeldt op de bovenarm van een vrouw. 'Een talisman die je altijd met je mee kunt dragen.' Voor Sara Koning leeft Maria vooral voort in haar autonome rol van moeder.

Constandse belandde via haar man in een Brabantse woning waar Maria in alle soorten en gedaanten bleek te bivakkeren. De Heilige Moeder had bovendien bezit genomen van de achtertuin. Wat op het eerste gezicht een standbeeld was, bleek een lichtboei die ooit dienst deed in de Waal. Ook deze Maria, compleet met zwaailicht op haar hoofd, heeft tijdelijk een plek gevonden in de tuin van het Catharijneconvent. Ze is te bewonderen vanaf de loopbrug die de verschillende secties met elkaar verbindt.

De tentoonstelling Maria voert langs de bovenste verdiepingen van het klooster, is thematisch van opzet en chronologisch in opbouw. Als rode draad wordt telkens een verband gezocht tussen het persoonlijke en het kunstzinnige.

Het begint met afbeeldingen van oergodinnen waarop het moederschap al voor de komst van Christus wordt bezongen. Met de komst van het christendom gaat Maria een centrale rol spelen in die moedercultus. In de oost-christelijke kerk blijft Maria daarin de hemelse koningin, vastgelegd in iconen. In het Westen wordt Maria steeds menselijker als een liefhebbende moeder en troosteres van misdeelden.

Omdat Maria in de Bijbel nauwelijks ter sprake komt, wordt ze in het protestantisme vooral beschouwd als eerste gelovige. God had immers de engel Gabriël naar Maria gezonden om haar onverwachte zwangerschap uit de doeken te doen. Dat aspect is wat Vonne van der Meer, getuige een videofragment, zo in Maria bewondert. 'Ze accepteert wat zo moeilijk te accepteren is.'

Pas halverwege de tweede eeuw wordt Maria's cruciale rol in het christendom, opgetekend in het zogenoemde Proto-Evangelie van Jakobus. Daarin komt Maria op eenzelfde manier ter wereld als haar zoon, een van God gegeven zwangerschap. Ze groeit op in een tempel, wordt opgevoed door engelen, en op 12-jarige leeftijd uitgehuwelijkt aan weduwnaar Jozef. Daarmee kan het christelijk geloof een aanvang nemen.

Met de geboorte van Jezus lijkt haar rol uitgespeeld. Maar bij diens kruisiging maakt Maria haar comeback in het bijbelse verhaal. De tragiek is veelvuldig vastgelegd in de Piëta, het moment waarop de moeder zich ontfermt over haar gestorven zoon. Op de tentoonstelling wordt de universaliteit daarvan verbeeld in een werk van Klaas Kloosterboer, gemaakt na de aanslagen in Parijs anderhalf jaar geleden.

Virgin of Mercy, Elisabet Stienstra 2015). Beeld Elisabet Stienstra

Volgens Krikhaar heeft Maria als vrouw in een mannenbolwerk eeuwige gelding gekregen. 'Zelfs bij Xenos kun je Mariabeeldjes kopen', zegt Constandse. 'Maria staat dichtbij de mensen, veel meer dan die verre Jezus. Het gaat om de verbinding met iets hogers en dat hoeft niet per se iets goddelijks te zijn.'

Heeft de onversneden atheïst nog iets te zoeken in het Catharijneconvent? Constandse: 'Jazeker. We hebben schitterende werken van Rubens en Rembrandt, maar ook van Jan Fabre. Het is ook gewoon een kunsttentoonstelling.'

Maria. 10/2 t/m 20/8

Museum Catharijneconvent, Utrecht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden