Nieuwsbreak

Margriet Sitskoorn: 'Die Duitsers zijn gewoon bang voor hun eigen hachje'

De Duitsers maken massaal bekend waar hun geheime spaargeld gestald is, de koninklijke baby van William en Kate kan ieder moment geboren worden en Britse providers moeten standaard internetporno blokkeren. Wat vindt klinisch neuropsycholoog Margriet Sitskoorn van de Universiteit van Tilburg van het nieuws van vandaag?

Beeld Margriet Sitskoorn

Wat viel u op vandaag?
'Ik zag vanmorgen in de krant drie berichten die voor mij allemaal met één thema te maken hadden: de Duitsers geven hun spaargeld aan, het overlijden van Helen Thomas (de beroemde correspondent in het Witte Huis, red.) en de loterijwinnaars die nu al hun centen weer kwijt zijn.'

Eh, hoe hangt dat dan samen?
'Het hangt samen als je vanuit de hersenen redeneert; de motieven en omgeving van deze drie items is dezelfde, namelijk: de impulsen van de mens en de instanties die die impulsen proberen te beheersen. Neem de Duitsers met hun geheime spaargeld: bijna ieder mens zal, als hij weet dat hij ermee wegkomt, proberen te stelen, te graaien, pakken wat hij pakken kan. Dat vertellen onze hersenen ons; meer geld, of spullen, of eten levert immers genot op. Dat betekent niet dat we geen moraliteit hebben, maar het kortetermijndenken wint het toch vaak.'

Maar de Duitsers geven hun spaargeld massaal aan.
'Omdát ze gepakt kunnen worden. Dat werd duidelijk door de voetbalpresident, die als een van de eersten zijn geld aangaf. Je ziet dat als er regels zijn - en die regels nageleefd worden - mensen plotseling wel 'socialer' gaan denken en doen. Eigenlijk is dat sociale gedrag dus gewoon je eigen hachje redden, wat de groep, dus vaak ook jezelf, op den duur ook ten goede komt. Controle werkt in op de voorste delen van de hersenen en zorgt voor verandering van gedrag.'

Helen Thomas overleed op 92-jarige leeftijd Beeld afp

En hoe past Helen Thomas bij Duitse spaarders?
'Zij was degene die de Amerikaanse presidenten al die jaren kritisch aansprak; de luis in de pels van de Amerikaanse macht. Met haar vragen werkte ze in op de prefrontale hersenschors van de presidenten, waar het morele besef zit. Mensen met macht, of geld, of wat dan ook, gaan, als er geen corrigerend mechanisme is, proberen daar meer van te krijgen. Maar journalisten zoals Thomas dienden de presidenten van repliek, waardoor ze gingen reflecteren. Daardoor ging hun hersenschors harder werken en bleef hun macht binnen de perken. In principe geldt namelijk: hoe meer macht, hoe asocialer een leider zich gaat gedragen.'

Net zo asociaal als de loterijwinnares die twee miljoen won, en feesten gaf waarin 250.000 euro aan coke werd gebruikt?
'En toch heeft ze vier zelfmoordpogingen gedaan. Je zou er bijna van denken: geld maakt niet gelukkig. Dat valt ook wel mee overigens; geld maak onder bepaalde omstandigheden zeker gelukkiger, ook als je het niet aan cocaïne en seks uitgeeft. Een huis boven je hoofd, jezelf met schoonheid en prvileges omringen - dat maakt zeker gelukkiger. Maar alléén geld maakt niet gelukkig. Het helpen van anderen, sociaal omgaan met mensen en enige voorspelbaarheid in je leven helpen om gelukkig te worden. Met geld kan je leven voorspelbaarder worden, waardoor je stabieler en daarmee gelukkiger wordt. De loterijwinnares leefde juist niet stabiel op lange termijn - die gaf alles uit aan instant-geluk.'

Callie Rogers toen ze de loterij won in 2003. Inmiddels is al haar geld op Beeld PA

Kortetermijngeluk is dus slecht?
'Als je erin blijft hangen, ja. Onze hersenen zijn voor een groot deel ingesteld op het gebruiken van kortetermijngeluk; als er eten of drank is, willen we het nuttigen. Dat voelt fijn. Maar onze hersenen zijn gewend aan tijden van schaarste, waar een eet- of drinkfestijn zeldzaam was. Tegenwoordig is er voor iedereen - ook voor de loterijwinnares - nauwelijks nog schaarste. Daardoor viel ook bij haar de controle weg en ging ze te ver in haar exorbitante levensstijl.

'Ik geloof dat vrijwel iedereen zich kan leren inhouden. Maar daarvoor heb je wel externe stimuli nodig die je controle aanleren. In de kindertijd wordt een groot deel van waar je aan wordt blootgesteld bepaald door je ouders. Dat bepaalt mede hoe je met verleidingen omgaat als volwassene. Niet dat het daarna verloren is, maar je eerste jaren maken een groot verschil.'

Over verleidingen gesproken: Britse providers moeten voortaan standaard internetporno blokkeren; gebruikers moeten zelf aangeven als ze toch naakt op het web willen zien. Een goed idee om de kinderen te beschermen?

'Zoals ik al zei; ouders hebben in het begin de verantwoordelijkheid voor de keuzes van hun kinderen. Dat is met het internet wel eens lastig, dus zou het goed kunnen zijn om kinderen te behoeden voor de extreemste vormen van seks op het web. Niet dat ik per se tegen naakt en seks ben, maar eerst seksuele voorlichting en dan pas extreme sex zien is wellicht een goed idee.'

David Cameron wil vergaande maatregelen om kinderen te beschermen tegen porno op het web Beeld reuters
Een vrouw smeert zich in met zonnebrand Beeld anp

Iets heel anders: het KNMI geeft voor vandaag een hitte-alarm af. Blijft u wel koel genoeg?
'Ik drink genoeg water. Maar ik ben sowieso geen zonaanbidder, dus op het strand zal je me niet vinden.'

Wel goed van het KNMI om mensen te waarschuwen voor de gevaren van de zon?
'Ik weet niet of het veel effect heeft; dat soort waarschuwingen komt vooral aan bij mensen die toch al de risico's kennen. Ondertussen ligt een enorme hoeveelheid mensen nog steeds te lang in de zon en neemt het aantal huidkankergevallen toe. Maar ik denk ook niet dat je elk risicogedrag kan en zelfs moet afvangen door campagnes.'

Hoe moet je mensen dan beschermen?
'Ik zie liever dat mensen zichzelf controleren, en hun kinderen ook zo opvoeden dat ze beter worden in zelfcontrole en impulsweerstand. Dan wordt iedere generatie er net wat beter in en neemt het risicogedrag af. Misschien moeten campagnes zich daar meer op richten.'

Mensen beïnvloeden zodat hun gedrag veranderd, klinkt dat niet een beetje eng?
'Hoezo? Iedereen beïnvloedt iedereen, door opleiding, opvoeding, noem maar op. Waarom zou je dat niet iets gerichter maken, als de hele wereld er beter van wordt? Ik zeg ook niet dat het makkelijk is om menselijk gedrag aan te passen; campagnes van de overheid vechten tegen de impulsen van de hersenen. Dat alleen is niet voldoende om te winnen.'

Dit is aflevering 127 van de dagelijkse rubriek 4 Uur Nieuwsbreak. In deze rubriek nemen we iedere dag met een interessant, bekend persoon het nieuws van de dag door.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.