Marcel van Dam: 'Euthanasie onder ouderen zal sterk toenemen'

Het aantal meldingen van euthanasie loopt sterk op, terwijl de medische wetenschap mensen langer in leven houdt. Euthanasie onder ouderen zal door maatschappelijke druk toenemen.

© ANP

In de Volkskrant van 12 augustus las ik een artikel van de Engelse psychiater Dalrymple waarin hij onder de kop 'Rellen zijn loon voor laf leiderschap' de Engelse politieke elite verantwoordelijk houdt voor de bandeloosheid van de jeugd in de Engelse onderklasse vanwege hun 'apathie, de morele lafheid, de onbekwaamheid en het carrière-zuchtige opportunisme'. De slotzinnen van het artikel luiden: 'Dit alles doet uiteraard niets af aan de persoonlijke verantwoordelijkheid van de relschoppers. Maar deze onlusten zijn symptomatisch voor een maatschappij die snel uiteenvalt, voor een volk dat geen leiders en geen volgelingen telt, maar enkel nog egoïsten.'

Vraag: als de relschoppers volgens Dalrymple dan toch altijd persoonlijk verantwoordelijk zijn, wat maakt het dan uit of de elite apathisch en laf is?

Gedrag van mensen komt voort uit drie bronnen. In de eerste plaats aangeboren eigenschappen, zoals seksuele voorkeur, neiging tot agressie en een deel van de intelligentie. In de tweede plaats uit aangeleerde en in het geheugen ingesleten ervaringen, bijvoorbeeld alles wat uit opvoeding en onderwijs beklijft, opvattingen over wat mag en niet mag, taalvaardigheid enzovoorts. In de derde plaats actuele impulsen uit de omgeving, zoals stoplichten, gevangenisstraf, informatie uit de media, euforie of woede in de massa waarin je verkeert.

Het benoemen van alle prikkels uit deze drie domeinen die het brein sturen, is vanwege de complexiteit onmogelijk. Schuld en verantwoordelijkheid zijn begrippen waarmee wij bepaald gedrag beoordelen en zo nodig bestraffen.

Die oordelen en die straf fungeren ook weer als belangrijke prikkels uit de omgeving. Het is evident dat het maatschappelijk klimaat, hoe ook gedefinieerd, veel invloed uitoefent op het gedrag. Zo heeft de opmars van het neoliberalisme een grote bijdrage geleverd aan de commercialisering van de samenleving. Die leidde bijvoorbeeld tot de komst van de commerciële omroep, die weer leidde tot een explosie van reclame om het koopgedrag te beïnvloeden. In het algemeen bevorderde die ideologie een omslag van aanbodsturing naar vraagsturing. De klant in plaats van de burger werd koning, en dat heeft in de politiek een geweldige impuls gegeven aan het populisme. Daardoor lijkt bijvoorbeeld een rationele aanpak van pedofilie niet meer mogelijk en veranderde Rutte van een progressief-liberaal in een namaakpopulist, die uit opportunisme aanschurkt tegen het gedachtengoed van Wilders.

Als je goed oplet, kun je veranderingen in het maatschappelijk klimaat ontdekken die op den duur ook moreel grote gevolgen zullen hebben. Zo loopt het aantal meldingen van euthanasie vrij sterk op. Dat is begrijpelijk omdat euthanasie door meer mensen als een recht op zelfbeschikking wordt gezien. Daarnaast kan de medische wetenschap mensen steeds langer in leven houden. Dat verlengt het stervensproces. Mensen worden steeds ouder en kunnen hun leven als voltooid zien. Ik vind het kunnen kiezen voor een zelfgekozen humane dood een verrijking en daarom ben ik lid van de Vereniging voor Vrijwillige Euthanasie.

Tegelijk met een bredere acceptatie van euthanasie doet zich een andere ontwikkeling voor. Gezondheidszorg wordt duurder. Er gaan steeds meer stemmen op om uit kostenoverwegingen de duur van medische behandelingen te bekorten of te dure behandelmethoden niet te vergoeden. Er is discussie over de vraag of medici niet veel te lang doorgaan met de behandeling van met name ouderen. Door de vergrijzing zal het ook steeds moeilijker worden voldoende personeel te vinden voor de zorg.

In Nieuwsuur van 30 mei hoorde ik Wouter Bos zeggen: 'In essentie gaat het denk ik om de vraag of we altijd tot elke prijs bereid moeten zijn om lijden te vermijden en de dood uit te stellen.'

Mijn voorspelling is dat het problematiseren van de vergrijzing en de betaalbaarheid van de zorg zal leiden tot een toenemende maatschappelijke druk op ouderen om het leven als 'voltooid' te zien of als te belastend voor de kinderen. Als gevolg daarvan zal euthanasie onder ouderen sterk toenemen, vooral onder die ouderen die niet langer in staat zijn de prijs te betalen om lijden te vermijden en de dood uit te stellen.

Marcel van Dam
is socioloog.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden