Manuscripten ademen Afrikaanse cultuur

De rebellen zouden ze vernielen, maar deden het niet. Jeppie hoopt dat Afrikanen hun unieke geschriften zelf kunnen gaan onderzoeken.

Met verbazing zag Shamil Jeppie hoe media over de hele wereld eerder dit jaar berichtten dat het Ahmed Baba Instituut in Timboektoe in vlammen was opgegaan. In deze bibliotheek lagen tienduizenden manus-cripten van onschatbare waarde. De salafistische rebellen van Ansar Dine die Timboektoe bezetten zouden de geschriften als ketterij zien en ze hebben verbrand. Later bleek dit een broodjeaapverhaal en was er van vernietiging geen sprake. Shamil Jeppie doceert Afrikaanse geschiedenis aan de Universiteit van Kaapstad. Hij was vorige week bij de Universiteit Leiden om te praten over de manuscripten.


Hoe kon het dat media wereldwijd zo'n ongefundeerd verhaal overnamen?

'Er was toen weinig contact mogelijk met Timboektoe. Kort na het bezetten van de stad in april 2012 vernielden de rebellen enkele eeuwenoude soefigraven. Zij voerden de sharia in en terroriseerden de lokale bevolking. De vrees was groot dat zij zich tot het Ahmed Baba Instituut zouden wenden, waar vele soefistische geschriften waren opgeslagen. Dat is echter niet gebeurd.


'Toen Ansar Dine in januari vluchtte voor de naderende Franse troepen zei de burgemeester van Timboektoe, die zich 1.000 kilometer buiten de stad bevond, dat de rebellen de bibliotheek in brand hadden gestoken. Mondiale media namen deze uitspraak in blind vertrouwen als hard feit over. Naast een gebrek aan kritisch onderzoek toont dit aan hoe sensatiebelust de media zijn. Dit soort berichten zijn koren op de molen van islamofoben als Richard Dawkins, die maar al te graag roepen hoe barbaars moslims zijn.'


De manuscripten worden qua belang met de Dode Zeerollen vergeleken. Wat is de culturele waarde ervan?

'De collectie bevat unieke geschriften uit de 13de tot en met de 20ste eeuw. Het belangrijkst is dat ze laten zien dat Afrika een grootschalige, diepgewortelde schriftelijke cultuur kent. Ze corrigeren het stereotiepe beeld van Afrika als een continent dat slechts een mondelinge cultuur kent.'


Dat is niet mis. Tijd om er een team van internationale experts op te zetten dus.

'Nee, juist niet. Het is mijn passie om deze bronnen met Afrikanen zelf op het Afrikaanse continent te inventariseren en onderzoeken. Helaas loopt ook in Afrika het enthousiasme voor geesteswetenschappen terug, wat deze droom moeilijk te realiseren maakt.'


Waarom heeft Ansar Dine de soefigraven vernield?

'Volgens hun interpretatie van de islam mogen graven niet hoger dan een handbreedte, ongeveer 15 centimeter, zijn. De graven in Timboektoe waren veel hoger. Daarnaast wordt het soefisme door Ansar Dine als een ketterse stroming binnen de islam gezien. De vernielingen waren tevens een manier om de internationale gemeenschap te provoceren en om aandacht voor hun beweging te krijgen.'


Wat is er met de manuscripten gebeurd?

'Voor en tijdens de bezetting hebben Malinezen via allerlei vervoersmiddelen manuscripten de stad uit gesmokkeld, uit angst dat de rebellen ze zouden vernietigen. Sommige geschriften werden in containers geëvacueerd, vele ook per ezel, bus of taxi. Ze bevinden zich nu in Bamako (de hoofdstad van Mali, red.), Timboektoe en op andere locaties. De manuscripten vereisen een schone opslagruimte met klimaatbeheersing zodat ze geen schade oplopen. Om deze reden maak ik me ernstige zorgen over de staat waarin ze verkeren.'


'Tijdens de bezetting zijn twee- tot vierduizend manuscripten, een fractie van het totaal, verdwenen. Welke het zijn en wat ermee is gebeurd, is onbekend. Ze kunnen door Malinezen zijn verstopt of verkocht aan handelaren. Ook kunnen ze als brandhout zijn gebruikt toen de stroom uitviel. Het wordt 's nachts erg koud in Timboektoe. Ook zijn enkele harde schijven verdwenen en daardoor vermoedelijk ook digitale kopieën.'


Wat is de toekomst van het archief?

'Dat is op dit moment moeilijk te zeggen. Als de collectie ooit terugkeert naar Timboektoe moet er heel wat veranderen. Het is voor onderzoekers handig dat alle manuscripten zich in slechts twee gebouwen bevinden, maar deze gebouwen moeten wel goed worden beschermd. Toen de rebellen de stad naderden, zette het Malinese leger het op een rennen. Ik had nooit verwacht een militarist te worden, maar zoiets kan echt niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden