Mans genoeg

In het Amsterdamse theater Carré wordt vanavond en morgen voor het laatst de voorstelling Gardenia gespeeld, over een travestietheater dat zijn deuren sluit. Wat in 2010 voorzichtig begon, groeide uit tot een wereldvoorstelling.

'We hebben onlangs nog gespeeld in het National Chiang Kai-Shek Cultural Center in Taipei, voor duizend man. Daarna een tournee langs vier Russische steden volbracht. Nu zijn we terug in Gent. Overal full house. En dan houdt het deze week ineens op. We zullen allemaal in een flink gat vallen, dat is zeker, en de tranen zullen vloeien. Maar that's life, baby, en dat is ook theater.'


Actrice Vanessa van Durme (64) speelt met haar collega's vanavond en morgen in het Amsterdamse theater Carré de laatste voorstelling van Gardenia, een coproductie van het Vlaamse les ballets C de la B en NTGent. Aan deze voorstelling doen zeven variétéartiesten mee, allemaal min of meer afkomstig uit het travestietheater, sommigen transseksueel, allemaal tussen de 60 en 70 jaar. Het ensemble wordt gecompleetrd door een jongere vrouw en een jonge Russische danser. Het is een voorstelling over de achterkant van de showbizz, over jurken aantrekken en pruiken opzetten om de grauwe alledaagsheid te lijf te gaan. Over voor één avond schitteren in de schijnwerpers, om daarna weer de werkelijkheid tegemoet te treden.


Gardenia ging begin 2010 in Gent in première, onder regie van Alain Platel en Frank Van Laecke. Er was een tournee van enkele maanden gepland. Het werden uiteindelijk twee jaar. Met 216 voorstellingen in negentig steden - van nagenoeg alle Europese hoofdsteden tot New York, Taipei, Australië en een uitgebreide tournee door Canada. Wat heel voorzichtig begon, werd een wereldvoorstelling.


Van Durme: 'De grote doorbraak kwam toen we werden uitgenodigd voor het festival van Avignon. Daar kwamen alle belangrijke programmeurs van de grote festivals en theaters kijken. In Avignon werden we the talk of the town en de boekingen stroomden binnen.'


Het idee voor Gardenia kwam van Van Durme zelf. Toen ze de Spaanse documentaire Yo soy asi over de teloorgang van een travestiebar in Barcelona zag, wist ze het zeker: daarover moet een voorstelling worden gemaakt. In Gent en Antwerpen is ze vervolgens op zoek gegaan naar collega's die wilden meedoen. Vaak mannen die in achterafzaaltjes optraden (als Marlene Dietrich of Liza Minnelli) of in het amateurtheater, of die intussen een punt achter hun carrière hadden gezet.


'De meesten waren al met pensioen, zaten thuis te breien of deden intussen andere dingen. Maar met Gardenia zijn we ineens de hele wereld over gevlogen, van stad naar stad, van theater naar theater - twee jaar lang on the road. Sommigen hebben de smaak weer te pakken gekregen en gaan straks, als het allemaal afgelopen is, door in het theater, in shows of bij het amateurtoneel. Andrea is gecontracteerd door James Thiérrée, de kleinzoon van Charlie Chaplin die in Frankrijk grote shows maakt. Sommigen van ons zullen weer terugvallen in hun vroegere routine en dit alles zeker gaan missen.'


Vanessa van Durme zelf heeft de nodige ervaring in het theater. Ze schreef toneelstukken voor het volkstoneel, scripts voor tv-comedy's en was als actrice te zien in voorstellingen van de Belgische choreograaf Platel. Haar doorbraak kwam met de solovoorstelling Kijk mamma, ik dans, waarin ze onverbloemd theatraal vertelde over haar leven - van man tot vrouw, en alle afzien en ellende die daartussen lag. Van gewone jongen, tot travestiet, de prostitutie, de seksoperaties in Casablanca en dan uiteindelijk het ontwaken van een theaterdiva.


Een diva met een vette knipoog, dat wel. Van Durme is altijd volop en alom aanwezig - je bent actrice of je bent het niet. Ze lardeert haar zinnen graag met Engelse termen - je bent werelds, of je bent het niet. Maar ze is ook de professional die tot in haar vingertoppen gevoel voor theater heeft, het vak beheerst. 'Larger than life? So what, baby!'


De mannen en vrouwen van Gardenia zijn nagenoeg overal met enthousiasme ontvangen. De show is niet zozeer controversieel of shockerend, eerder weemoedig en vol melancholie. Maar niet in elk land waar werd gespeeld, is het gebruikelijk onderwerpen als travestie, transseksualiteit en homoseksualiteit onverbloemd te etaleren. In Rusland bijvoorbeeld werd de medewerkers op het hart gedrukt in het openbaar vooral niet over dergelijke zaken te praten. Dat zou alleen maar problemen geven. Van Durme: 'Homoseksualiteit wordt gewoon ontkend, genegeerd, het bestaat daar zogenaamd niet. Zeker onder het huidige regime van Poetin kun je beter maar je mond houden, dat is het beste. Maar in het theater zelf merk je niets van die weerstand. Het publiek gaf ons een staande ovatie.'


Van Durme heeft er niet over gepiekerd ter plekke te gaan protesteren. 'Maar schat, nee! Siberië is echt te koud en te ver voor mij. Want dat zou mijn lot zijn geweest als ik mijn mond had opengetrokken, wat ik van nature graag doe: de gevangenis in Siberië. Ik kan me dat niet permitteren, ik moet de bühne op, in Carré wordt op ons gewacht.'


Hoogtepunten van de wereldtour vond ze de optredens in Théatre de Chaillot in Parijs, waar Gardenia tien avonden achtereen de zaal vol kreeg, in een stad waar het publiek dagelijks uit 250 voorstellingen kan kiezen. Ook Canada ging plat voor de even uitzinnige als introverte show en in Polen en Zagreb zag het publiek iets wat het normaal gesproken niet zo vaak ziet: dat de mens vele uiteenlopende gedaanten kent.


Gardenia lijkt aan de oppervlakte een soort sing-a-long-show van travestie-evergreens, gecombineerd met een tableau aan poses en flarden uit beroemde films als Sunset Boulevard,Hable con ella en The Wizard of Oz. Maar dat alles wordt voortdurend een tikkeltje gekanteld, op z'n kop gezet, gesampled en door elkaar geschud. Nergens wordt de show glad of alleen maar amusement, altijd schuurt er wel iets of ontstaat er iets ondefinieerbaars. De sfeer die overheerst is die van de films van Pedro Almodóvar, een sfeer van optutten en afschminken, van avonden die hoopvol beginnen en eindigen in eenzaamheid. Gardenia is een maskerade en demasqué tegelijk.


Voor Van Durme zelf gaat de voorstelling over oordelen, veroordelen en vooroordelen. 'Het is een pleidooi om open te staan voor mensen die anders zijn. Wij zeggen: kijk naar ons, hier staan wij, bijna naakt! Wij zijn mensen, probeer van ons te houden. Liefde, daar draait het om. Ik denk wel dat die boodschap is overgekomen, de afgelopen twee jaar. Dat het publiek dacht: kijk die oudjes daar toch staan, met die jurkjes aan, en er is niets persvers aan, alleen maar schoonheid.


'Jazeker, wij zijn een stel oude nichten, so what? Wij hebben goed geleefd, inclusief het verdriet dat daarbij hoort. Het is niet allemaal rozengeur en maneschijn; als je dat wilt, ga je maar naar Disneyland. Wij worden misschien minder gevraagd in bed, maar wel op de bühne, haha. Wij zijn allemaal alive and kicking, thank God, we zitten de rit uit.'


Voor Van Durme zelf eindigt het artiestenbestaan na Gardenia niet. Toekomstplannen genoeg. In september herneemt ze haar solo Kijk mama, ik dans met een tournee door Canada. Daarna begint ze bij de Comédie de Valence (Valence, Frankrijk) te repeteren aan de Franse versie van U bent mijn moeder, het stuk dat destijds bij het Werktheater beroemd is geworden door Joop Admiraal.


Maar eerst de finale van Gardenia, twee dagen Carré. Van Durme: 'Carré is toch geweldig? Ik ken slechtere plekken om je voorstelling af te sluiten. Toen ik begin 20 was, heb ik een tijd in Amsterdam gewoond en dan liep ik vol bewondering langs dat prachtige theater, waar alle groten van het vak stonden. Ik zal nu vol trots langs die foto's van Toon Hermans en al die anderen lopen. Het is amazing, we staan in Carré!'


Op de laatste avond zal ze overigens net zo nerveus zijn als op de première twee jaar geleden in Gent. 'Darling, die angst heb ik altijd, altijd maar die angst. Elke avond sta ik weer te shaken als ik op moet. Maar dat is nu eenmaal het lot van ons artiesten. O wee degene die geen angst kent, want zonder angst geen leven.'


Gardenia van les ballets C de la B en NTGent, regie Alain Platel en Frank van Laecke. In Carré Amsterdam, 26 en 27 juni. carre.nl

Gardenia, de docu


Over Gardenia en zijn artiesten wordt op dit moment een documentaire gemaakt door de Duits-Canadese filmer Thomas Wallner. Ook tijdens het verblijf van de cast in Amsterdam zullen daarvoor opnamen worden gemaakt. Wallner zag Gardenia in Canada en kwam op het idee het gezelschap tijdens de tournee een tijdlang te volgen. De film wordt in het voorjaar van 2013 uitgebracht. Coproducenten zijn ZDF/Arte, ORF en Savage Film, de maatschappij die onder meer de Vlaamse speelfilm Rundskop uitbracht.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden