Mannen moeilijk aan het vaderen te krijgen

De primatoloog Sarah Blaffer Hrdy trekt uit de manier waarop apen hun kinderen groot brengen lessen voor de mensen. ‘Kinderen zijn het beste af wanneer ze door meer dan één persoon worden opgevoed.’

Hrdy (62) reageert op de vraag hoe moeders de vaders van hun kinderen kunnen overtuigen een deel van de zorg op zich te nemen. ‘Dat kunnen ze niet. Alleen de baby kan de vader verleiden. Met zijn reuk, zijn aanrakingen, zijn lachjes.

‘Fysiek contact met zijn kind zorgt voor biologische veranderingen bij de vader: zijn prolactineniveau gaat omhoog, waardoor hij de behoefte krijgt voor de baby te zorgen.’ Twee weken kraamverlof voor de verse vader lijkt haar in dit verband wat aan de zuinige kant. ‘Wat dacht je van een half jaar?’

Tien jaar geleden verscheen Hrdy’s boek Mother Nature, waarin de Amerikaanse aan de hand van uitgebreid onderzoek laat zien dat moederschap wordt getekend door ambivalentie. Moeders sluiten altijd compromissen tussen hun eigen belang en dat van hun kind(eren), en soms vallen die nadelig uit voor kinderen – met kindermoord als laatste en slechtste optie.

Niet omdat zulke moeders de duivel in eigen persoon zijn, maar omdat hun kind hun eigen overleving in de weg zit. Een risico dat groter wordt naarmate moeders minder steun krijgen.

In haar nieuwe boek Mothers and others gaat ze dieper in op die noodzakelijke steun van derden. Noodzakelijk, want, ‘Moeders worden opnieuw zwanger, terwijl hun eerste kind nog lang niet zelfstandig is. Dat zie je bij andere soorten niet, het is typisch voor mensen: het duurt jaren voordat kinderen zichzelf kunnen redden, maar toch is de tijd tussen de geboorten heel kort. Succesvol kleine kinderen opvoeden, kan daarom alleen als moeders hulp krijgen.’

Die hulp komt in de gemeenschappen die Hrdy en haar collega’s bestuderen, vooral van familie, preciezer: de familie van de moeder. Haar eigen moeder en zussen zorgen mee. ‘Je ziet bij jager/verzamelaars dat de aanwezigheid van een oma de overlevingskansen van een kind aanzienlijk vergroot. Grootmoeders zijn met name belangrijk bij een tekort aan voedsel. Zij graven de knollen uit die een vast onderdeel vormen van het dagelijks menu.’

En de vaders dan? ‘Jagers komen niet vaak met vlees thuis, en wanneer dat wel het geval is, moet het gedeeld worden met de hele groep. Het zijn vrouwen die zorgen voor continuïteit in de voedselvoorziening.

‘Vaders bemoeien zich ook nauwelijks op een directe manier met hun kinderen. Een volk vormt op die regel een uitzondering: de Aka-vaders zorgen net zoveel voor hun kinderen als de moeders.’

Wat vooral opvalt aan vaderlijke zorg, zegt Hrdy, is dat die bij mensen zo verschillend is. Van vaders die net zoveel zorgen als moeders, tot vaders die helemaal niets doen en zelfs hun vrouw en kinderen in de steek laten. ‘Zulke grote verschillen in vaderschap worden bij andere soorten niet gevonden.’

Vandaar haar opmerking aan het begin van het gesprek: ‘Vaders zijn een grote, goeddeels ongebruikte bron.’ De vaderlijke zorg is afhankelijk van de omstandigheden, al is het wel zo dat mannen in de regel vaderen een lage prioriteit geven.

Zo reageert een vader wel meteen op een hard huilende baby, maar niet op gejengel, terwijl de moeder in beide gevallen onmiddellijk opspringt om troost te bieden – reden waarom Hrdy in Mother Nature voorstelt moeders oordoppen te geven, zodat baby’s niet alleen aan hun moeder wennen, maar zich net zo makkelijk laten troosten door hun vader.

Ook stellen vaders andere prioriteiten dan moeders. ‘Vaders zoals Robin Willimans in Mrs. Doubtfire of Dustin Hoffman in Kramer vs. Kramer zijn de uitzonderingen op de regel. Het is erg moeilijk om mannen aan het vaderen te krijgen. Ze vinden het meestal minder belangrijk dan indruk maken op andere mannen, status en prestige verwerven, en zo seksuele partners veroveren.’

Een manier van doen die mannen zich kunnen veroorloven, omdat mensen al honderdduizenden jaren lang hun kinderen door meer mensen (lees: vrouwen) laten opvoeden dan de biologische ouders alleen.

‘It takes a village to raise a child’ is nog altijd een gevleugelde uitdrukking – en volgens Hrdy is dat al 1,8 miljoen jaar geleden begonnen. Ze draait de oude, bekende redenering om: niet taal en grotere hersenen waren een voorwaarde om gezamenlijk kinderen op te voeden, maar gezamenlijk opvoeden maakte het juist mogelijk dat deze complexe menselijke kwaliteiten zich konden ontwikkelen.

Het kerngezin – vader, moeder, kind(eren) – is dan ook niet een soort oerconstructie, maar een uitvinding van de moderne westerse samenleving, schrijft ze in Mothers and others. Historisch gezien is de moeder als exclusieve opvoeder een recent verschijnsel. En niet per se een verschijnsel om te koesteren, want kinderen en moeders zijn extra kwetsbaar wanneer ondersteunende familie ontbreekt.

‘In onze westerse maatschappij komt kindersterfte nauwelijks voor. Hulpouders, zoals ik de helpende oma’s en tantes noem, zijn niet nodig om het kind voor gevaar te behoeden en van de hongerdood te redden. Maar wat we nu zien, zijn kinderen met een verstoorde gehechtheid en weinig vertrouwen in de wereld om hen heen.

‘In Amerika zijn werkende moeders gedwongen hun kind naar de crèche te brengen, wat geen probleem zou zijn als de kwaliteit en de stabiliteit hoog zouden zijn. Maar dat is vaak niet het geval.

‘In het Pleistoceen was zorg en betrokkenheid van allerlei volwassenen een voorwaarde voor kinderen om te kunnen overleven. Tegenwoordig kunnen kinderen opgroeien ondanks allerlei vormen van verwaarlozing, en dat heeft enorme consequenties. Want kinderen in wie niemand heeft geïnvesteerd, gaan later ook niet voor anderen zorgen.

‘Compassie en de behoefte aan emotionele verbinding kunnen op termijn verdwijnen – en daarmee kwaliteiten die ons typisch menselijk maken.’

Intensief contact met andere familieleden zorgt ervoor dat kinderen zich veilig voelen, emotioneel vaardig worden, en betrokken zijn bij anderen. Bovendien leren kinderen door zulke contacten vanuit het perspectief van een ander te kijken en ontwikkelen ze zo hun empathische vermogens.

In dit opzicht is Barack Obama een ‘fantastisch rolmodel’ vindt Hrdy. ‘Een opmerkelijk mens, opgevoed door zijn grootouders. Hij kan heel goed het perspectief van een ander innemen, heeft een groot talent om te onderhandelen en conflicten op te lossen. Hij laat zien hoe groot de rol van de grootmoeder nog steeds is: de vrouw van zijn moeder woont in het Witte Huis om te helpen zijn kinderen op te voeden.’

Wat mensen onderscheidt van andere diersoorten, is hun vermogen tot hypersociaal en emotioneel intelligent gedrag, zegt Hrdy. ‘Zou je een vliegtuig vol chimpansees stoppen, dan is dat het recept voor een bloedbad. Maar mensen, ook vreemden, verdragen elkaar. Daar hoeven ze niet eens familie voor te zijn, of bekenden.’

Baby’s van twee maanden oud proberen al de aandacht te trekken van andere mensen, schrijft Hrdy. ‘Anders dan chimpansees en andere apen, willen mensen graag samenwerken. Ik denk daarom dat wij veel dichter bij de vreedzame bonobo’s staan, die makkelijk met elkaar samenwerken, dan bij de vechtlustige chimpansees.

‘Genetisch gezien is het verschil met beide apensoorten even groot. Maar de chimpansees, met hun interne groepshiërarchie en agressie tegenover niet-groepsleden, zijn altijd als model voor onze manier van leven gebruikt, omdat dat beter aansloot bij onze patriarchale prestatie- en competitiemaatschappij. Bovendien worden chimpanseebaby’s exclusief door hun moeders opgevoed: een argument voor het kerngezin.’

Maar, zegt ze: ‘Door te veronderstellen dat mensenbaby’s hetzelfde worden opgevoed als chimpanseebaby’s, is de rol die de familie speelt bij het opvoeden van kinderen en daardoor bij de menselijke ontwikkeling, onderbelicht gebleven. En dus ook onderschat.’ Want dankzij het gezamenlijk opvoeden van kinderen zijn mensen pro-sociaal en gericht op samen dingen delen.

Natuurlijk zijn mensen ook egoïstisch, zegt Hrdy, maar: ‘Tegelijk is sprake van een grote intersubjectieve betrokkenheid en van wederzijds begrip, en precies dát onderscheidt mensen van andere soorten en heeft ervoor gezorgd dat wij konden overleven.

‘Mensen zijn geïnteresseerd in competitie én in samenwerking; apen alleen in het eerste.’ Sterker nog, schrijft ze in haar nog te verschijnen Mothers and others: als mensen zich op geen enkele manier interesseren voor anderen, is dat een indicatie voor psychopathologie.

Hrdy ziet de toekomst somber in, met een maatschappij die almaar verder individualiseert en waarin veel kinderen opgevoed worden zonder de ervaring dat geven en delen onmisbaar zijn voor een typisch menselijke, pro-sociale samenleving. Zijn we dan echt niet in staat onze eigen families te creëren en die trend te keren?

‘Kinderen zijn het beste af wanneer ze worden opgevoed door meer dan één persoon. Maar het is niet gezegd dat die tweede persoon altijd een man moet zijn, of de genetische ouder. Dat is nauwelijks onderzocht. Wat we wel weten, is dat bij adoptieouders die hun baby zien, dezelfde hormonale veranderingen plaatsvinden als bij moeders. Waardoor zij de echte biologische ouders worden van het kind.’

Ze kijkt uit naar de geboorte van haar eerste kleinkind en glimlacht bijna verontschuldigend. ‘Mijn dochter zegt dat ik niet zo moet aandringen. Ze is er nog niet aan toe.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden