Mannen met lef en gezag

Precies vijftig jaar geleden gaf het bestuur van De Friesche Elf Steden het groene licht voor wat zou uitgroeien tot de Tocht der Tochten. 'Je moet ook risico durven nemen.'

Sommige jaartallen hebben het eeuwige leven. Zo is de cijfercombinatie 1963 onverbrekelijk verbonden met de Elfstedentocht van toen. Dat begon allemaal op 16 januari, vandaag precies vijftig jaar geleden.


Op die dag, net als nu een woensdag, sprak de voorzitter van de Elfstedenvereniging de verlossende woorden: 'It giet troch'. Zo klinkt het althans in de speelfilm De Hel van '63.


Volgens Johannes Lolkama is dat dus complete onzin. 'Die hele cultuur van aankondigingen in het Fries is pas begonnen met Jan Sipkema, die in 1985 'It sil heve' zei. Daarna kreeg je Henk Kroes. Die kwam met 'It giet oan'. En ook de huidige voorzitter, Wiebe Wieling, heeft al iets bedacht, maar dat houdt hij nog even voor zich.'


Als je het Lolkama vraagt, is die hele film trouwens onzin. Gesuggereerd wordt bijvoorbeeld dat het bestuur bij zijn beslissing bezweek voor de druk van De Telegraaf. De grootste krant van Nederland vond dat het wel weer eens tijd werd voor een beetje heroïek. Altijd goed voor de oplage.


Maar Lolkama kan zich niet voorstellen dat een ervaren en evenwichtig bestuurder als voorzitter Jan Hoogland zich voor karretjes liet spannen. Bovendien: 'In die tijd was de Elfstedentocht lang niet zo groot als die nu is.'


Johannes Lolkama uit Aldeboarn is de meest gezaghebbende deskundige op dit gebied. Hij schreef er diverse boeken over, onder meer Elfstedentocht 1963.


Uit dat boek blijkt overigens dat het bestuur toch wel enigszins voor het blok stond. In 1961, twee jaar eerder dus, was de Elfstedentocht ook al aangekondigd. Maar door het snel veranderende weer moest er op het laatste moment een streep door. En, zegt Lolkama: 'Iedereen zat nog met 1956 in zijn maag.'


Krakend ijs

In dat jaar was de laatste Elfstedentocht verreden, maar kon er geen winnaar worden uitgeroepen. Vijf koplopers hadden onderweg een afspraak gemaakt die de geschiedenis in ging als 'het Pact van Vrouwenbuurt'. Ze gingen tegelijk over de finish.


Dat viel niet in goede aarde. Volgens De Friesche Koerier ontnamen de schaatsers daarmee 'alle glans aan deze monsterrace'. Het bestuur besloot geen winnaar aan te wijzen en zette levenslange schorsing op dergelijke combines.


Kortom, het werd zo langzamerhand tijd om de nare smaak daarvan weg te spoelen. In de eerste weken van 1963 leek zich die mogelijkheid aan te dienen. Hoe die besprekingen in het zevenkoppige bestuur verliepen, weet zelfs Lolkama niet. 'We hebben het hier natuurlijk wel over heren en heren hechten aan geheimhouding.'


De heer die het dichtst in de buurt kwam, is de nu 95-jarige Arend Pasma. Oud-chirurg Pasma was in 1963 gevraagd om zich in het bestuur te ontfermen over de post medische zaken. Tijdens de tocht was hij al in functie, maar bij de voorbereiding was Pasma nog niet betrokken.


Hij weet wel dat het er behoorlijk om spande. De beslissing was al een paar keer vooruit geschoven omdat de omstandigheden allesbehalve ideaal waren. Toen de kogel door de kerk ging, was dat ook niet unaniem. Secretaris D. Lolkema kon zich er niet in vinden en stapte uit het bestuur.


Pasma en Lolkama kunnen zich dat wel voorstellen. Het bestuur van De Friesche Elf Steden neemt de veiligheid van duizenden op zich en moet binnen een paar dagen een ingewikkelde organisatie op poten zetten.


Herman van Slooten, destijds een prominent bestuurslid, zei daarover: we zijn goedwillende amateurs die professioneel werk moeten afleveren.


Lolkama: 'Voor die tijd gold dat helemaal. Nu heeft het bestuur een heel apparaat tot zijn beschikking. Toen stond het bestuur voor alles, tot en met het uitreiken van de kruisjes.'


Volgens Arend Pasma vormden Van Slooten en ijsmeester Jan de Jong in 1963 de doorslaggevende factor. 'Zij waren de mannen met gezag.' Hijzelf zou ook voor hebben gestemd. 'Als schaatsers het ijs hebben gevoeld, gaat het kriebelen. Daar doe je niets aan. Op een gegeven moment moet je ook een zeker risico durven nemen.'


IJzige wind

En dus sprak Jan Hoogland die woensdag 16 januari 1963 de verlossende woorden in hotel-restaurant De Groene Wieden. Uit de Leeuwarder Courant van die dag: 'Wij hebben besloten om komende vrijdag de tocht definitief te laten doorgaan.'


Heel Friesland werd gevraagd om sneeuw te ruimen en op 18 januari 's morgens om half zes gingen de deuren van autospuiterij Posthuma in Leeuwarden open. De wedstrijdrijders renden naar het Van Harinxmakanaal.


58 deelnemers aan de wedstrijd haalden de finish. Van de 9.294 toerrijders kwamen 127 schaatsers over de eindstreep in Leeuwarden.


De omstandigheden waren heel anders dan gedacht. In het weerbericht was gerekend op zon en weinig wind. In werkelijkheid sneeuwde het en stond er een ijzige wind. Daardoor ging de twaalfde Elfstedentocht de geschiedenis in als de Tocht der Tochten, met de enorme status die deze nog altijd heeft.


Pasma beleefde zijn hachelijkste moment bij de finish. Het had koningin Juliana behaagd om ter plekke te zijn. De massale oploop, die daarvan het gevolg was, deed het ijs vervaarlijk kraken. 'Niet dat iemand kon verdrinken. Daarvoor was het niet diep genoeg. Maar met alle paniek was de ellende niet te overzien geweest.'


DOPING, GRAPPEN EN MYTHEVORMING

Een beetje pissig was Reinier Paping geweest, naar eigen zeggen. Onderweg naar Leeuwarden moest hij even naar de kant om zijn blaas te legen. En wat gebeurde er? Zijn drie medereizigers gaven extra gas.

Volgens dat drietal viel dat allemaal reuze mee. 'Stevig tempo', zegt Jan Uitham. 'Maar niet versnellen.' Toch was daarmee de toon gezet in de kopgroep.

Paping kwam er weer bij en zette er vervolgens de sokken in. Hij zou in zijn eentje winnend over de eindstreep komen, 22 minuten voor Uitham.

De koplopers van de eerste uren vertellen vanavond hun verhaal in een uitzending van Andere Tijden, waarin de Elfstedentocht van 1963 nog eens chronologisch wordt overgedaan. Het is een mooie vorm van gesproken geschiedenis, waarin de hoofdrolspelers elkaar tegenspreken of aanvullen.

De twaalfde Elfstedentocht was de eerste die live op televisie zou worden vertoond. Maar de beeldverbinding liet te wensen over, zodat dat de Tocht der Tochten een fragmentarische mythe van heroïek en ontbering is gebleven.

Nu blijkt bijvoorbeeld dat de koplopers onderweg tijd hadden voor grapjes en dat Anton Verhoeven in het bezit was van 'spul' dat we nu doping zouden noemen. Jeen van den Berg vertelt dat Verhoeven het hem aanbood, maar hij moest er niets van hebben.

Een zoektocht door Friesland heeft onbekende beelden van amateurs opgeleverd, zodat het verhaal van de beroemdste Elfstedentocht aller tijden helemaal tot leven komt. De schaarse fragmenten in kleur geven het grijze verleden een magische actualiteit.

Andere Tijden Sport;

Woensdag 16 januari

21.25 uur; Nederland 1.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden