Mankementen Duits uitzetbeleid pijnlijk zichtbaar in nasleep van aanslag Berlijn

De groep afgewezen asielzoekers in Duitsland wordt steeds groter, maar velen worden geduld. Zo ook de Tunesiër Anis Amri, die de aanslag op de kerstmarkt pleegde. Wie kwaad wil, kan de autoriteiten makkelijk om de tuin leiden.

Extra controle donderdag bij de Frans-Duitse grens. Beeld AFP

De gruwelijke aanslag die Anis Amri hoogstwaarschijnlijk pleegde, werd mede mogelijk gemaakt door een groenroze papier - het 'duldingsdocument' van de Tunesiër, gevonden in de vrachtwagencabine. 'De bezitter is verplicht te vertrekken', staat er op de voorkant van het papier. Duldingspapieren waarop staat dat de bezitter moet vertrekken - alleen al deze bureaucratische contradictie geeft aan hoezeer de Duitse autoriteiten worstelen met de steeds groter wordende groep afgewezen asielzoekers.

Een groep waarin zich, zo staat nu onomstotelijk vast, ook criminelen en islamitische terroristen verschuilen. Zij kunnen Duitse overheid vrij gemakkelijk een loer draaien, toont de Tunesiër aan. Anis Amri stond in Duitsland acht keer ingeschreven, onder verschillende namen, in verschillende deelstaten, schrijven Duitse media op basis van bronnen bij politie en justitie.

Als het nationale rouwproces en politieke kerstreces voorbij zijn, zal het uitzettingsbeleid een pijnlijk dossier worden voor de regering van Angela Merkel, zeker als Amri dan nog niet is gevonden. Ook zullen de geheime diensten dan een antwoord moeten geven op de vraag hoe het kan dat een man die zo hoog stond op 549 namen tellende terroristenlijst, zomaar van de radar kon verdwijnen. De kwestie zal de politieke tegenstanders van Merkel die willen aantonen dat 'Wir schaffen das' een holle frase was, ruimschoots van munitie voorzien.

Pas dit jaar kwam het verwerken van asielaanvragen in Duitsland goed op gang - de verantwoordelijke overheidsinstantie, het Bamf, moest haar aantal medewerkers ervoor verdrievoudigen. De versnelling zou een succes voor de regering zijn geweest, ware het niet dat het grootste deel van de afgewezen asielzoeker het land niet verlaat.

Zo'n 23 duizend mensen werden in 2016 gedwongen uitgezet, 168 duizend anderen worden zoals Amri geduld. Dat laatste getal zou ruim eenderde zijn van het totale aantal mensen dat op hun asielverzoek het antwoord nee krijgt. Van de rest duikt een onbekend deel onder.

Wie is Anis Amri, de meest gezochte man ter wereld?

Lees hier de analyse van de verdachte van de aanslag in Berlijn

Politiemensen verzamelen zich na het doorzoeken van een woning in Dortmund. Beeld EPA

Asielzoekers krijgen een duldingsstatus als de Duitse overheid uitzetting op korte termijn voor onmogelijk houdt. Veel van hen kunnen, zoals Amri, niet weg omdat ze geen paspoort meer bezitten en het land van herkomst zich niet verplicht voelt hen terug te nemen. Woensdag, twee dagen na de aanslag, kwam Tunesië voor Amri alsnog met een noodpaspoort over de brug - in het licht van de gebeurtenissen een wat wrange geste.

Duitsland duldt ook mensen op sociale gronden: omdat hun kinderen wel een vluchtelingenstatus hebben of omdat ze ziek zijn, of zwanger. Ook het volgen van een stage kan een reden zijn iemand te dulden. En dan zijn er nog de mensen die Duitsland duldt op praktische gronden, bijvoorbeeld omdat er geen directe vlucht naar het land van herkomst gaat en oorlog het reizen via buurlanden onmogelijk maakt.

Dat Anis Amri Tunesiër is, maakt het voor de regering extra pijnlijk. Want juist mensen uit de Maghreb beloofde de regering snel uit te zetten nadat in januari duidelijk was geworden dat de meeste daders van de diefstallen en aanrandingen in Keulen daarvandaan kwamen.

Daartoe moesten Tunesië, Marokko en Algerije tot veilige landen van herkomst worden verklaard. Dat voorstel is geblokkeerd door de Groenen, die vinden dat de mensenrechten in de drie landen wel degelijk een vluchtelingenstatus billijken.

Niet alleen de oppositie ligt dwars. Ook tussen de twee regeringspartijen ligt het thema uitzetting extreem gevoelig. Wel kwamen CDU en SPD overeen dat ze 'vrijwillige terugkeer' willen bevorderen door mensen een klein startkapitaal mee te geven, gemiddeld 700 euro per persoon. Dit jaar vertrokken 51 duizend mensen vrijwillig, vorig jaar 35 duizend.

Het lukte minister van Binnenlandse zaken Thomas de Maizière in maart om met de drie Maghreb-landen overeenkomsten te sluiten. Daarin beloofden ze meer haast te maken met het identificeren van paspoortloze inwoners en zo mogelijk binnen tien dagen een nooddocument te verstrekken.

Desondanks is het uitzettingsprobleem nog lang niet opgelost, erkende Angela Merkel in augustus. En ze kondigde aan dat het Bamf consultant McKinsey zou inschakelen om het lek in het uitzettingsbeleid boven te krijge.n

Een deel van de adviezen lekte in november uit. Ook McKinsey ziet het investeren in vrijwillige terugkeer als belangrijkste maatregel. Daarnaast pleiten de adviseurs voor een centraal uitzetbureau van de overheid. Nu regelt de Internationale Organisatie voor Migratie het grootste deel van de uitzettingen en kleinere commerciële partijen de rest.

McKinsey denkt ook dat het helpt als Duitsland de verblijfsvoorwaarden voor asielzoekers onaantrekkelijker maakt. Bijvoorbeeld door het maandelijkse geldbedrag te vervangen door bonnen voor voedsel, kleding en andere benodigdheden - nog zo'n maatregel die politiek heel gevoelig ligt.

Sowieso ziet het ernaar uit dat het thema uitzettingen, met de verkiezingen in het vooruitzicht, een twistappel binnen de regering zal worden. Op het partijcongres begin deze maand pleitte de CDU voor maatregelen die het gevangenzetten van afgewezen asielzoekers gemakkelijker maken. Dat kan nu alleen maar als iemand aantoonbaar heeft geprobeerd onder te duiken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden