Mankell wil beslist geen 'taartje van Wallander'

Toeristen verdringen zich op cruciale locaties van films en boeken. Wat klopt, en wat klopt niet?

Wie daar zin in heeft, kan een nacht logeren in het huis op Polis Massa waar Luke Skywalker op 19 BBY werd geboren, als zoon van Anakin Skywalker en Padmé Amidala. Luke Skywalker was de laatste Jedi.


Hij bestaat niet, en het huis evenmin, maar toch ook weer wel, dankzij Star Wars, Revenge of the Sith, een film uit 2005 van George Lucas. De opnamen vonden deels plaats in Tunesië, een land dat volgens Amerikanen buitenwereldse kenmerken heeft.


Lucas liet zich bij het maken van de film inspireren door namen van dorpen en bijvoorbeeld de kleding van de lokale bevolking. Het is ter plekke te controleren en dat gebeurt ook.


De mediatoeristen rukken op, concludeert Stijn Reijnders. De hoofddocent cultureel erfgoed aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam deed drie jaar onderzoek naar 'mensen die op zoek gaan naar locaties uit hun geliefde films en boeken, en zo op reis gaan door hun eigen verbeelding'.


Steeds vaker komen de virtuele wereld, de wereld uit films, boeken en televisieseries, en de echte wereld met elkaar in aanraking. De voorbeelden zijn legio. Al decennialang duiken in Roemenië, en in het bijzonder Transsylvanië, toeristen op die de gangen van Graaf Dracula willen nagaan. Om de bezoekers te gerieven, is ter plekke een neogotisch kasteelhotel gebouwd, op de locatie waar het verhaal van Bram Stoker oorspronkelijk was gesitueerd.


Al in de 19de eeuw ontstond 'literair toerisme', dankzij bijvoorbeeld de roman Wuthering Heights van Emily Brontë. 'Mensen trokken naar Noord-Yorkshire in de hoop daar Heathcliff te ontmoeten, een van de romanpersonages.'


De grote stroom kwam ongeveer vijftien jaar geleden op gang. Oxford wordt bezocht vanwege Inspector Morse, Stockholm om de wereld uit de Millennium-trilogie te ontdekken, New York om te zien waar de vrouwen uit Sex and the City wijn drinken of op zoek gaan naar een man. Duizenden mensen treden jaarlijks in de voetsporen van Morse, Lewis, Mikael Blomkvist, Lisbeth Salander, Carrie, Miranda, Charlotte, Samantha, Frodo, Aragorn, Legolas en vele anderen.


Reijnders stelde zich bij zijn onderzoek onder meer de vraag waarom bijvoorbeeld moeite wordt gedaan een grasveld van Exeter College in Oxford te bezoeken waar inspector Morse werd getroffen door een, naar later bleek, dodelijke hartaanval.


Zijn conclusie: 'Mensen willen de twee werelden vergelijken; de wereld die ze kennen uit boeken of van tv-series en de echte wereld. Wat klopt en wat niet? In het verlengde daarvan willen ze hun fantasie werkelijkheid laten worden. Ze weten dat Luke Skywalker niet in dat dorpje in Tunesië is geboren en dat Morse in Oxford niet plotseling om de hoek komt lopen, maar wanen zich even in een mooi verhaal.'


Mediatoerisme is een niche van het toerisme en een gevolg van de 'visualisering en medialisering' van de samenleving, stelde Reijnders vast. 'Media en mobiliteit zijn steeds meer met elkaar verbonden. Hoe meer zich dat ontwikkelt, hoe groter de behoefte wordt om zelf waar te nemen, er zelf te zijn. De meeste mensen beschouwen het als een aanvulling op een mooi boek dat ze hebben gelezen of een mooie film die ze hebben gezien.'


Ook ontmoetingen met celebrities kunnen deel uitmaken van het mediatoerisme. 'Dat heeft een heel raar effect, omdat de twee werelden elkaar plotseling raken. Soms valt dat tegen. In het echt is hij véél kleiner, hoor je dan bijvoorbeeld.'


Aan een stroom toeristen gaat altijd een bestseller of een bioscoop- of tv-hit vooraf. Soms leidt het tot spanning op de locatie. Het succes van The Da Vinci Code van Dan Brown, het boek en later de film, leidde tot spanningen in Parijs (de kerk Saint-Sulpice) en het Schotse Roslin (Rosslyn Chapel).


Reijnders: 'Ze werden overlopen en moesten mensen de toegang weigeren. Het ging zelfs zover dat mensen in Rosslyn Chapel een gang probeerden te graven. Met seismografische apparatuur gingen ze op zoek naar de heilige graal, zoals in de slotscène van het boek. Maar onder de kapel ligt in werkelijkheid helemaal geen kelder.'


De pastoor van Saint-Sulpice protesteerde door een bord op te hangen bij de ingang, met de tekst: 'In tegenstelling tot beschuldigingen geuit in een recente roman, is dit geen heidense tempel.'


Veel steden en bedrijven profiteren juist door tours te organiseren. Dracula, Harry Potter (in Londen en Oxford), Inspector Morse, Sex and the City en inspecteur Wallander (Ystad, Zweden) hebben hun eigen tours.


In Nederland is de Baantjer Tour de bekendste. Een Gooische Vrouwen Fietstocht is in opkomst, evenals de New Kids Turbo Tour in en rondom Maaskantje. Vanwege het succes van de Duitse versie van de film worden er steeds vaker Duitse toeristen aangetroffen in de lokale snackbar. In Amsterdam-Zuid en Volendam voeren tours langs de huizen van min of meer bekende Nederlanders.


Deelnemers aan de Baantjer Tour kunnen zich verheugen op een bezoek aan het Jordaanse café Co Meyer, het café van smalle Lowietje in de tv-serie. Voor zijn onderzoek sprak Reijnders onder anderen met Appie Baantjer, de schrijver van de boeken waarin De Cock in Amsterdam de ene na de andere moord oplost.


'Baantjer vertelde dat hij na elk boek weer reacties kreeg van mensen die de gangen van De Cock waren nagegaan. Ze ontdekten bijvoorbeeld dat De Cock helemaal niet op een bepaalde gracht had kunnen rijden, vanwege eenrichtingsverkeer.'


Wereldwijd is, al sinds de jaren zestig, James Bond een magneet. Agent 007 heeft overal ter wereld zijn sporen achtergelaten. 'James Bond trekt reizigers uit de hele wereld aan. Er wordt altijd gezegd dat hij een license to kill heeft, maar dat kan beter worden veranderd in een license to travel.'


Niet alle schrijvers, filmers en tv-makers stellen de vermenging van de virtuele wereld met de echte wereld op prijs. De Wallander Tour in het Zweedse stadje Ystad stuitte op verzet van de schrijver van de boeken over politie-inspecteur Kurt Wallander, Henning Mankell. 'Baantjer kon wel lachen om de tours in Amsterdam, maar Mankell vond het vreselijk dat mensen op zoek gingen naar de plaatsen waar Wallander woont en leeft', aldus Reijnders. 'Hij wil niet dat zijn personage door anderen wordt toegeëigend en wordt geëxploiteerd.' Mankell laat Wallander vaak koffie drinken in een 'Konditorei' op het centrale plein van Ystad. 'Daar gaan we wat mee doen, dacht de eigenaar. Dus maakten ze een Kurt Wallander-taartje. Toen Mankell daarachter kwam, dreigde hij met een proces.'


De eigenaar van het koffiehuis verdedigde zich met verve. 'Als wij alle verwijzingen naar Wallander moeten verwijderen, moet jij alle verwijzingen naar ons uit de boeken halen, zei hij.' Het proces ging niet door.


Lezers van De Da Vinci Code gingen zelfs zover dat zij in Rosslyn Chapel een gang probeerden te graven. Met seismografische apparatuur gingen ze op zoek naar de heilige graal, zoals in de slotscène van het boek. Maar onder de kapel ligt in werkelijkheid helemaal geen kelder.


De helden achterna

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden