MANHATTAN

Een eenzaam 17de-eeuws grachtenhuis - het zou mooi kunnen zijn - maar ik ken de Amsterdamse grachtenhuizen alleen maar in de lange rijen waarin ze gracht na gracht en zijgracht na zijgracht staan....

Manhattan is het mooiste gebouw ter wereld. Er worden nog steeds delen van gebouwd, maar er lijkt niets te veranderen. De oudste wolkenkrabbers zijn van het begin van deze eeuw, het allergrootste deel ervan is net zo oud als ik ben. Misschien heb ik daarom nooit een stadseel als zo eigen ervaren als Manhattan, geen profiel van een stad zo persoonlijk beleefd als de skyline van Manhattan zoals die zich vanaf de Hudson toont. Ik heb wel gedacht in staat te zijn een grote kathedraal nog geheel met mijn geest te kunnen vullen, en die ruimte dus te kunnen beleven, maar ik vulde het gebouw slechts met 'de onderste lagen van mijn ziel' en dat zijn zo vijftien eeuwen traditie.

Manhattan bleek door veel meer lagen gevuld te kunnen worden. Dat was een bijna duizelingwekkende sensatie. Ik voelde een haast complete geestesgelijkheid. Alle decennia van mijn leven leken apart te worden aangesproken, het eerste en het laatste het meest; in delen van het gebouw hangt nog de geest van de jaren dertig.

Het gebouw wordt het meest zichtbaar vanuit een van zijn hoogtepunten: het Empire State Building bijvoorbeeld. Je kijkt als het ware bij het gebouw naar binnen. Je ziet hoe het niet gebouwd, maar eerder gegroeid is. Alle gebouwen verschillen in hoogte en de laagste lijken bijna een muur te vormen voor de hoogste. Alle hebben dezelfde kleine ramen en dat maakt ze als delen van één groot geheel. De variëteit is even indrukwekkend als de gelijkheid.

Misschien ontroeren de laatste huizen, die 'aan de voet liggen', mij nog het meest, zoals de kern van een oude stad dat kan doen. Maar hier heeft de stad zich niet in de breedte, maar in de hoogte uitgebreid. Vanuit de hoogte kijk je terug in de tijd. Je voelt je even een archeoloog.

Loop je op straat, dan ben je in de kelders van het gebouw. Ik heb dat ingesloten zijn altijd als een vorm van geluk ervaren. Dat kan ook door de drukte komen. Auto's en voetgangers, ze lijken allemaal op weg naar hetzelfde doel. Het is een fascinerende gedachte dat een paar honderd meter boven je mensen aan het werk zijn. Het is groot en het is klein, - zoals dat bij alle enorme gebouwen het geval is.

Het gebouw is het allermooist in het donker. Het wordt avond en je ziet de omtrekken geleidelijk vaag worden, alle ramen worden verlicht, - ik zag het enkele keren vanuit grote hoogte gebeuren; toen het donker was, was het gebouw een verzameling grote, ouderwetse radio's. Door de ramen klonk van heel diep het geluid van het verkeer. Het leek of alle radio's tegelijk speelden. Ik ken geen plaats waarvan de gebouwen in de avond zo'n grote activiteit suggereren. Ik ken ook geen plaats waar het daardoor zo onnatuurlijk is om naar bed te gaan.

Het beste beeld van het hele gebouw is Rockefeller Centre. Het is een schitterend bij elkaar passende verzameling gebouwen van verschillende hoogten, een klein Manhattan. In de gebouwen zijn kantoren, theaters, winkels, restaurants, er is een binnentuin en 's winters zelfs een ijsbaantje. Manhattan kan ik niet aan; dit gebouw gebruik ik als de miniatuur ervan. De gebouwen dateren uit verschillende jaren en dat is ook aan de stijl te zien. Ook daarin lijkt het op Manhattan.

De wolkenkrabbers zijn steeds gladder en glaziger geworden. De mooiste zijn de oude, juist doordat ze vaak uit verschillende 'etages' bestaan; het lijken op elkaar gestapelde huizen. En wanneer dan nog op de top een gebouw staat dat veel van een traditioneel, bijna Europees huis heeft, is de volkomenheid bereikt. In zo'n tophuis zou ik willen wonen, om het ideale leven, een steeds wisselen tussen het hoogste en het laagste, te kunnen leiden.

Het fascinerendst van de wolkenkrabbers van Manhattan blijft de eenheid in verscheidenheid. Misschien heeft het Chrysler Building wel de mooiste top: een spits van roestvrij staal, die naar stijl aan het werk van Gaudi doet denken. De koperen daken van Waldorf Astoria lijken uit de diepte een gotische ruïne. Dat is misschien het boeiendst: tussen het moderne vind je fragmenten van allerlei traditionele Europese stijlen.

Wil ik het wezen van de stijl van Manhattan voor ogen krijgen, dan verklein ik het geheel tot speelgoedformaat. Dan ontstaat een soort Lego-stad of het product van een maniakale bouwdoosliefhebber, met een groot gevoel voor verhoudingen. Steentje voor steentje gebouwd. Doe ik mijn ogen weer open en zie ik Manhattan, dan weet ik dat het een stad is als een jongensdroom op het allergrootste formaat.

De Amsterdamse Rembrandttoren is mooi, maar hij staat alleen. Zet het Empire Sate Building ergens los neer en het lijkt misschien nog het meest op een raket ontworpen door een megalomaan. Ons Rotterdam heeft een verzameling schitterende gebouwen langs het Weena, maar die zijn alleen maar afzonderlijk interessant. Voor het woud aan wolkenkrabbers in Jakarta geldt hetzelfde. Ik ken Chicago alleen van foto's. Men heeft geprobeerd een stad te bouwen, - het bleven losse huizen. In zijn eenheid is Manhatten uniek. Het is bijna helemaal gelukt. Het is geniaal.

Een miljoenenstad als een gebouw, zonder dak. Uit de ontelbare, nooit uitgevoerde fantastische ontwerpen uit de geschiedenis van de architectuur is Manhattan het enige dat gerealiseerd is. Ik liep er soms als in een idee. Het was werkelijkheid.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden