Mandela laat een verdeeld en arm Zuid-Afrika achter

Een bijzonder leider doet deze week Nederland aan, om afscheid te nemen. Nelson Rohihlahla ('de onruststoker') Mandela, de 80-jarige eerste democratische president van Zuid-Afrika, legt komende zomer zijn ambt neer....

Het feit dat Mandela Nederland aandoet bij zijn afscheidstoernee zegt iets over de pregnante rol die Hollanders in de geschiedenis van Zuid-Afrika hebben gespeeld. Eeuwenlang waren ze trouwe bondgenoten van het zo verwante witte regime. Jan van Riebeeck was de eerste Europeaan die er kwartier maakte, Hendrik Verwoerd was nog maar een halve eeuw geleden de grondlegger van de apartheid.

Als historisch tegenwicht vond Mandela's ANC tijdens de struggle een actieve Nederlandse anti-apartheidsbeweging aan zijn zijde. Vanwege de steun aan de zwarte bevrijdingsstrijd beschouwt de president het stamland van 'die boere' nu als een van de goede vrienden van Zuid-Afrika.

Zuid-Afrika heeft onder leiding van Mandela in internationaal opzicht een metamorfose ondergaan. Het is van een paria op het wereldtoneel veranderd in het meest hoopvolle land van Afrika, vooral dankzij de verzoenende tact van zijn eerste zwarte president. Door velen wordt Nelson Mandela beschouwd als de grootste staatsman die Afrika ooit heeft voortgebracht.

Sinds het ANC in 1994 aan de macht kwam heeft Mandela zich beijverd voor vrede en stabiliteit, op zijn continent en ver daarbuiten. Hij zette zich onder meer in voor vrede in het voormalige Zaïre, voor de onafhankelijkheid van Oost-Timor en voor de oplossing van het conflict met Libië over de berechting van de twee Lockerbie-verdachten.

Zuid-Afrika werd onder zijn leiding een gezaghebbende stem van de Derde Wereld, al deed zijn eigenzinnige koers in het Westen soms de wenkbrauwen fronsen. Zo weigerde Mandela mee te doen aan het isolement van Libië, uit loyaliteit met Kadhafi, die vroeger de struggle steunde.

Mandela's internationale allure past goed in het ambitieuze streven van het ANC naar een Afrikaanse renaissance. Het continent moet zichzelf de komende eeuw - uitgeroepen tot 'de eeuw van Afrika' - uit het moeras trekken, met Zuid-Afrika als gidsland.

Hoe taai de werkelijkheid is, heeft de ANC-regering al in de nadagen van de oude eeuw mogen ondervinden. In Congo is een conflict ontbrand dat de hele regio dreigt te besmetten. Tot overmaat van ramp is onlangs ook de burgeroorlog in Angola opnieuw opgelaaid.

Afrika dreigt zo weer volop in oude fouten te vervallen, inclusief despotisch, corrupt bestuur. Het moet voor Mandela frustrerend zijn dat niemand nog naar de goede raad uit Pretoria lijkt te willen luisteren. Maar alle Afro-pessimisme dat door deze ontwikkelingen weer wordt aangewakkerd ten spijt, een ding blijft overeind: als er één land is dat leiding zou kunnen geven aan het verhelpen van de Afrikaanse misère, dan is dat het nieuwe Zuid-Afrika.

Ook op binnenlands terrein staan de zaken er niet florissant voor. In weerwil van alle inspanningen van Mandela om verzoening tot stand te brengen, is Zuid-Afrika na vijf jaar ANC-bestuur nog steeds een diep verdeeld land. Vooral op het platteland, waar bijna de helft van de zwarte burgers leeft, is de apartheid sociaal en economisch nog springlevend.

De president mag graag op hoopvolle vorderingen wijzen die onder zijn regering zijn gemaakt: miljoenen zwarten hebben stromend water, elektriciteit en een nieuw dak boven hun hoofd gekregen. Maar voor het gros van de bevolking zijn huisvesting, onderwijs en gezondheidszorg nog steeds slecht, zowel door de erfenis van de apartheid als door incompetent nieuw bestuur.

Voor het ANC is de eerste regeerperiode een vaak pijnlijke ervaring geweest. 'De meesten van ons kwamen rechtstreeks uit de bush', zo verontschuldigde Mandela zich vorig jaar voor de onervarenheid. Ook de corruptie stak de kop op, een gegeven waar het ANC aanvankelijk liever aan voorbijging. En ook nu nog wordt liever teruggegrepen op de dooddoener 'Het komt allemaal door de apartheid' dan dat er hard tegen graaiende partijgenoten wordt opgetreden.

Somber stemmend is ook de sociaal-economische ontwikkeling. Zuid-Afrika is op zich het rijkste en qua infrastructuur en techniek meest ontwikkelde land van het continent, maar welvaart en kennis zijn nog steeds grotendeels in blanke handen. Er is inmiddels een kleine zwarte bovenklasse, maar die maakt de kloof met de grote massa van zwarte have-nots alleen maar dieper.

Vooral de werkloosheid lijkt een onoverkomelijk probleem. Ondanks alle pogingen van Mandela om investeerders te trekken, is het aantal werklozen de afgelopen vijf jaar gestegen (de schattingen lopen op tot bij de 40 procent), wat de toch al gevaarlijk hoge criminaliteit alleen maar in de hand werkt. Ontnuchterend is dat het vooruitzicht van de grote onderklasse op behoorlijk werk gering lijkt: Zuid-Afrika is in de wereldeconomie eenvoudig niet concurrerend.

Over de vraag 'wat gebeurt er met Zuid-Afrika als Mandela vertrekt' lopen de meningen uiteen. 'We hebben nog een lange weg te gaan', erkende de president onlangs in zijn laatste jaarrede voor het parlement. Van opvolger Mbeki, die het moet doen zonder Mandela's bijzondere charisma, wordt in ieder geval een hardere koers verwacht, met minder nadruk op verzoening.

De grote vraag is of het ANC onder Mbeki's leiding in staat zal zijn de verleidingen te weerstaan van dominantie. De partij mikt bij de verkiezingen van 2 juni op een absolute meerderheid van minstens 67 procent. Dan hoeft ze bij wijzigingen van de grondwet geen enkele rekening meer te houden met de oppositie.

Mandela zelf heeft zich al gecharmeerd getoond van een eenpartijstelsel, in het vertrouwen dat zijn ANC niet zal vervallen tot het machtsmisbruik dat dit meestal geeft in Afrika. Vorig jaar deed hij de Zuid-Afrikaanse oppositie - in een van zijn schaarse tactloze oprispingen - al af als 'Mickey Mouse-partijtjes'.

'Je kunt kritiek op hem hebben', zegt een waarnemer. 'Bijvoorbeeld op dit soort autocratische trekjes. Maar Nelson Mandela heeft in ieder geval een wonder verricht: hij heeft Zuid-Afrika de kans op een betere toekomst gegeven. En als zijn opvolger Thabo Mbeki die belofte weet in te lossen, verricht hij een nog veel groter wonder.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden