Maltese kunst niet exotisch maar 'glocal'

Is nationaliteit in de kunst te zien? Doodsbang zijn Polen en Maltezen om in Den Haag als exotisch neergezet te worden....

Van onze verslaggever Merlijn Schoonenboom

'De tijd van installaties is voorbij. Net als bij jullie.'

Nee, in niets verschillen de deelnemers aan Breakthrough in de Haagse Grote Kerk van andere kunstenaars. De avond voor de opening eten ze vermoeid afhaalchinees, ze verstaan elkaar nauwelijks. En toch: deze Polen, Letten, Tsjechen en Maltezen zijn samengebracht als tentoonstellingsthema. Waarom? Ze zijn sinds 1 mei EU-burgers.

En wat dan nog? Is nationaliteit dan in kunst te zien?

Vraag het niet aan de curatoren van de Poolse inzendingen. 'Iets Pools? We vragen toch ook niet wat typisch Nederlands is. Rche kunst, die heeft iets typisch post-sovjet, maar Poolse kunst? Die is bovennationaal.'

Natuurlijk, vertellen ze, de omstandigheden verschillen. De financivoor kunst zijn in Polen rampzalig, maar bepaalde academies doen flink aan uitwisseling. 'We weten dus wat er speelt. Nu is er opleving van de schilderkunst, veel ironie, en de tijd van installaties is voorbij. Net als bij jullie.'

Breakthrough, dat vorige week open ging, is een dubbelzinnig project. Nationale vlaggetjes prijken op de folder, maar nergens zal zo sterk benadrukt zijn dat kunst heus heel erg internationaal is. Het is een politiek thema, maar OCW heeft er niets mee te maken, en iedere gedachte van 'kunst als smeermiddel' wordt ontkend.

'Een onderzoekje', noemt bedenker Arnoud Odding, adviseur voor de culturele sector, het ambitieuze en licht-vervreemdende project. Hij wilde zien 'wat er daar in die nieuwe lidstaten nu precies gebeurt'. De kunst moest daarom jong, hedendaags en cutting edge zijn. Via ambassades zocht hij onafhankelijke curatoren. Zij kwamen met suggesties, een Nederlandse commissie maakte de eindselectie.

Eding keerde in de reacties steeds terug: de angst als exotisch aapje te worden tentoongesteld. Begrijpelijk, vindt Odding. Men sprong in de jaren negentig op Oost-Europa, en verwachtte wonderen, frisse kunst. Maar die belangstelling zakte snel weer in. Ook nu worden de ambassades overspoeld met aanvragen. Er zijn zelfs mensen die heel romantisch denken: avantgarde ontstaat in landen waar het moeilijk gaat.

Maar is dat zo? Macha Roesink, directeur van museum De Paviljoens in Almere en lid van de eindcommissie, was 'niet extra onder de indruk'. Het veelbesproken 'anders zijn' zag zij niet. Sterker: ze ontdekte in de kunst dat de Oost-Europese cultuur dicht bij de westerse staat. De banden liggen ver voor de 20ste-eeuwse politieke scheiding.

De Maltees Austin Camilleri begrijpt de Polen. Zijn ze eindelijk van het Oostblok-etiket af, wordt er weer om een label gevraagd. Maar je kunt je achtergrond niet uitvlakken, vindt hij, hoe persoonlijk je werk ook is.

De kwestie is daarom eerder: hoe kun je je vinger leggen op nationaliteit? Zelf keerde hij zich al vroeg van zijn eiland af. Hij kreeg geen overheidssteun om hierheen te gaan. 'We zijn op Malta met tien, elf man die kunst willen maken die niet-commercieel is. Maar misschien ben ik beloed door de verstikking van het eiland, juist omdat ik me afzet.'

De Tsjechische curator Radek Vana herkent ook verborgen nationale kenmerken in kunst. Neem bijvoorbeeld het thema massaconsumptie. Dat lijkt heel internationaal, maar vergeet dan niet dat dit in Tsjechieel snel opkwam. Dat werkt bij de kunstenaars door. Ironie, ja, maar wel een droevige, agressieve ironie.

En dus? Voor Odding werd de kunst exotischer naarmate hij langer keek. De Letse fotograaf Gatis Rozenfeld maakt Rineke Dijkstraachtig werk, maar er wordt zonder probleem teruggegrepen op oude geschiedenis. Hij hoorde iemand dit 'glocalisation' noemen vermenging van globalisering en lokale traditie. Hoe internationaler de vorm, hoe opvallender het vreemde element. Maar dat zal iedereen bij een ander land hebben, denkt hij. Ook bij Nederland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden