Magnum appus

Björk heeft met Biophilia een magnum opus gemaakt waarvan de afzonderlijke songs ook als apps zijn te verkrijgen. De apps moeten een aanzet geven tot een alternatieve muziekeducatie.

Toen ze 10 jaar was, meende Björk de directeur van haar muziekschool te kunnen vertellen hoe hij zijn Barnamúsikskóli moest runnen. De goede man heeft Björks net verschenen album Biophilia nog niet gehoord en dat is jammer. Niet alleen omdat zijn voormalige pupil met Biophilia een magnum opus heeft gemaakt waarvan de afzonderlijke songs ook als apps voor iPad en iPhone zijn te verkrijgen, een unicum. Maar ook omdat deze apps technologische en creatieve hoogstandjes zijn, die een aanzetje geven tot een alternatieve muziekeducatie: Björks visie op hoe ze het zelf had gewild destijds. In het kort: minder Beethoven en meer beleving.


'Er werd zoveel aandacht besteed aan het werk van genieën van 300 jaar geleden dat je als kind niet eens de kans kreeg jezelf muzikaal uit te drukken. Als je de wereldwijde muziekbibliotheek in een grote doos zou stoppen, zou er volgens de opvattingen van muziekscholen geen plaats meer zijn voor iets anders dan het werk van die mannen. Opleiden was lopendebandwerk. Muziekscholen leveren volgens een versteende handleiding musici voor symfonieorkesten, terwijl maar 3 procent van die kinderen daar terechtkomt.'


Zes andere muziekleraren hebben het multimediaproject Biophilia wél gehoord en beleefd. Twee weken geleden was er een ontmoeting tussen de inmiddels 45-jarige zangeres en zes docenten van de universiteit van Reykjavik, die met haar samenwerken om de educatieve tak van Biophilia verder vorm te geven.


Björk: 'Ik was stiknerveus. Moest ik ten aanzien van die docenten die op een conventionele manier lesgeven, mijn ideeën uiteenzetten en verdedigen. Ik bedacht me opeens hoe arrogant en egoïstisch het is dat ik vanuit een particuliere frustratie een totaal ander concept van muziekonderwijs nastreef.'


Maar ze bleken heel ontvankelijk voor andere ideeën en waren het met de zangeres eens over een belangrijk aspect. 'Namelijk dat de apps niet meer zijn dan gereedschap.'


Maar wel het gedroomde gereedschap. In een knus theatertje in Reykjavik vertelt de zangeres dat ze voor haar meest ambitieuze project moest vertrouwen op moderne technologie. Björks Biophilia wilde én muziek zijn, én iets zeggen over natuurlijke fenomenen én een muzikaal didactisch tintje krijgen. En zo werd Biophilia uiteindelijk veel meer dan het zevende studioalbum van de zangeres die altijd al pionierde in muzikaal avontuur.


Elke app van Biophilia wil zowel een natuurwetenschappelijk fenomeen als een musicologisch aspect belichten. De apps nemen daarbij zo'n beetje elke vorm aan: van muziekinstrument tot videogame. Solstice bijvoorbeeld, gaat over het zonnestelsel. Terwijl Björk op de achtergrond zingt over het zonnestelsel, kan de luisteraar 'ons' stukje van het universum van alle kanten bekijken op het scherm. Door zelf planeten op diverse afstanden van de zon toe te voegen, wordt muziek gemaakt. Door de omloopsnelheid te variëren, verandert de toonhoogte. Een super hightech-doe-het-zelf-muziekdoosje met visuals.


Hoe anders zag het oerplan voor Biophilia er uit. Er was een idee om een echt muziekhuis te bouwen waarin elke kamer één aspect van muziek zou behandelen. Maar dit plan bleek veel te bewerkelijk en veel te duur. Toen kwam het plan om samen met de Franse regisseur en goede vriend Michel Gondry een net zo interactieve film te maken. Ging ook niet door. Gondry had zijn handen vol aan zijn Hollywoodproductie The Green Hornet.


Terwijl de jaren verstreken, schreed de technologie voort en bleek die uiteindelijk ideaal voor de eigenzinnige artieste. Niet alleen voor Björk de muzieklerares, ook voor Björk de componiste.


'Het heeft de eenvoud en het voordeel van volledige zelfvoorziening. Waar andere liedjesschrijvers een piano of een akoestische gitaar bij de hand hebben om hen te helpen bij het schrijven, deed ik het voornamelijk met mijn stem. Maar met een iPad heb ik nu een hele band op schoot. Je kunt in je eentje complexe composities maken zonder dat je inboet aan spontaniteit. Ik houd van die simpelheid.'


Toevallig viel de komst van deze techniek precies samen met Björks aanvankelijke plannen om het na haar voorlaatste album Volta (2007) bescheidener aan te pakken.


'Met de Voltatournee hebben we met veertig muzikanten 77 steden bezocht. Het mocht daarna allemaal een wel beetje minder. Ik bedoel, die plaat zelf is behoorlijk bombastisch. Daarop ging ik, staand op een stoel, met mijn vingers wijzend, vol de confrontatie aan. Ik zong dingen als 'Declare independence, raise your flag!' Volta was een machoplaat. Nadat ik al die energie eruitgehaald had, vond ik dat het bescheidener, simpeler moest.'


Dat mag gelukt zijn waar het de manier van werken betrof, maar Biophilia zelf kreeg reusachtige proporties. Aan de apps werkte een leger knappe en creatieve koppen. Speciaal voor het album heeft de zangeres instrumenten laten maken die doen denken aan hoogstandjes uit de industriële revolutie. Kolossen met namen als gameleste en zwaartekrachtharp waarmee op alchimistische wijze geluid lijkt te worden gebrouwen. Ze gaan mee op tournee. En waar Björk neerstrijkt, zal ze gedurende een aantal dagen als artist in residence verblijven. Er wordt een documentaire vertoond over het project en kinderen kunnen met het speels-vooruitstrevende curriculum aan de slag. Acht steden doet ze nog aan. Dat bescheiden aantal is ingegeven door de praktische realiteit dat niet elke stad zo'n groots opgezet evenement kan herbergen. Manchester heeft ze al gedaan, Reykjavik is deze week aan de beurt, New York staat op de agenda en heel misschien later Amsterdam.


Björk is ervan overtuigd dat het gebruik van de app als muziekformat navolging zal vinden. 'Het geeft je een vrijheid waardoor je als artiest veel dichter komt bij je ideaal, zonder dat de muziekindustrie daar zeggenschap over heeft.'


Ze is niet meer gebonden aan een platencontract, al is ze voor de distributie van ouderwetse cd's in Nederland nog wel afhankelijk van Universal. 'Ik kan daardoor in mijn eigen tempo nummers uitbrengen, ze distribueren via de appstore, waarbij ze vergezeld gaan van visuals die fungeren als video.' Het is voor haar de zoveelste maar belangrijke verschuiving van muziekdrager; van vinyl naar cd, naar mp3, naar app. Bijkomend voordeel: apps zijn (nog) niet ten prooi gevallen aan piraterij.


En dat apps misschien vreselijk hip zijn maar nog niet gemeengoed, is volgens Björk een kwestie van tijd. 'Mijn dochtertje van 8 die hier en in New York naar school gaat, spijkert haar aardrijkskunde nu ook al bij met een app.'


Ze is niet de enige met blijde verwachtingen. Scott Snibbe, interactieve mediakunstenaar en Björks voornaamste partner, die twee Biophilia-apps voor zijn rekening heeft genomen, gaat een stapje verder. Op het prestigieuze Amsterdamse festival PICNIC, waar creativiteit en technologie samenkomen, verklaarde hij vorige maand dat het uitkomen van Biophilia vergelijkbaar is met de geboorte van cinema of opera. Een geheel nieuwe collectieve kunstvorm. Het Gesamtkunstwerk van de 21ste eeuw?


Dat zijn nog iets te grote woorden voor de IJslandse, maar ze onderkent het potentieel. Het gevaar dat muziek door het nieuwe format misschien op een zijspoor komt; misschien zelfs minder belangrijk wordt dan het visuele aspect, daarin gelooft ze niet. 'Toen beeld en video door MTV destijds zoveel belangrijker werden, betekende dat ook niet dat mensen niet meer de behoefte hadden om in hun eentje zonder beeld erbij van muziek te genieten.'


Ze relativeert. 'Misschien vinden we het over dertig jaar dit hele idee van me wel dwaas en koppig. Maar ik hoop dat iets dat in eerste instantie zelfzuchtig was, ook iets genereus kan worden voor kinderen die zich nu willen verdiepen in muziek.'


Games en video's

Alle apps op Biophilia nemen een natuurwetenschappelijk fenomeen onder de loep, en linken dat aan een musicologisch thema. Dat kan zijn in de vorm van een game, een elektronisch instrument of gewoon een filmpje. Daarbij is elke app ook voorzien van de muziek van het betreffende nummer in conventioneel notenschrift en een meer intuïtief notatiesyteem van oplichtende bollen en lijnen.


1. THUNDERBOLT

In 'instrumentmode' kun je met blauwe schichten op het scherm tekenen. De toonhoogte hangt af van de lengte van de schicht. Afgespeeld met het nummer Thunderbolt staat de lengte van de schicht voor een bepaald muziekinterval. Daartussen speelt het programma arpeggio's - de afzonderlijk gespeelde, opeenvolgende noten van een akkoord - die netjes binnen de toonsoort van het nummer passen.


2. VIRUS

Behandelt liefde als een virusinfectie. Björk zingt 'Like a virus, patient hunter/ I'm waiting for you / I'm starving for you'. De app is een antigame. Virusdeeltjes die gastheercellen belagen, moeten worden weggejaagd. Maar bij te weinig of geen virusdeeltjes blijft het nummer steken. Laat je het virus zijn gang gaan, dan zie je hoe het zijn DNA injecteert in de gastheercel en speelt het nummer door.


3. HOLLOW

Een visualisatie van DNA-replicatie zoals die in de celkern gebeurt. Het filmpje draait in het zelfde tempo als het nummer en kan versneld en vertraagd worden door enzymen toe te voegen of te verwijderen.


4. CRYSTALLINE

Een game waarin je, zwevend door een gangenstelsel, kristallen moet verzamelen en laten groeien tot één groot kristal. Het pad dat je volgt, bepaalt de volgorde van het nummer. De kristallen lichten op in de maat.


-------------------------------------------------------------------


Songs als Melkwegstelsels

Biophilia, het zevende album van Björk, is gisteren uitgekomen in twee hoedanigheden. Als cd gewoon, verkrijgbaar in de winkel, en als verzameling applicaties voor de iPad (en in aangepaste versie voor de iPhone) in de appstore. De gratis app Cosmogony, het eerste nummer van Biophilia, is een intro en een 3D-weergave van een universum waarin de andere songs als Melkwegstelsels zweven en waar de gebruiker doorheen kan navigeren. Voor de andere apps moet worden betaald. De apps voor de nummers Sacrifice, Mutual Core en Dark Matter zijn begin 2012 te verkrijgen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden