Magneten voor het gevoel

Psychiater Frank Koerselman veroorzaakte deze week opschudding met zijn voorstel psychopaten te behandelen met magnetische golven. Een wondermiddel tegen criminaliteit is de magneet ook niet....

Het is niet zo dat wij psychopaten een magneet op hun hoofd willen zetten 'waarna ze genezen naar huis kunnen.

Maar ik zie voor TMS wel mogelijkheden bij de behandeling van bepaalde groepen patiënten met gedragsstoornissen.' Onderzoek naar het beïnvloeden van gedrag met transcraniële magnetische stimulatie (TMS), waarop psychiater Frank Koerselman doelt, verkeert nog in een embryonaal stadium.

Koerselman werkt zowel in het Amsterdamse St. Lucas Andreasziekenhuis als aan de Universiteit Utrecht, waar wordt geëxperimenteerd met TMS. Hij trok afgelopen week aandacht met zijn voorstel om het effect van TMS bij antisociale en agressieve criminelen te bestuderen. Het door de schedel heen stimuleren van de hersenen met TMS is in opkomst. Deze nietinvasieve methode was aanvankelijk populair voor louter breinonderzoek, nu is ze steeds vaker in de psychiatrische kliniek te vinden.

Dat stroom en hersentherapie samen kunnen gaan, is al lang bekend. Zoals het resetten van de hersenen van psychopaten en ernstig depressieve patiënten met elektroshocks.

Het principe van TMS werd al begin vorige eeuw ontwikkeld en is eenvoudig. Een wisselend magneetveld rond het hoofd veroorzaakt stroomstootjes in de hersenen die de hersenneuronen aanzetten tot vuren. Dat leidt tot reacties van buurcellen, op andere plaatsen in het brein en elders in het lichaam. Door op die manier een bepaalde plek op de motorische hersenschors te stimuleren, kun je iemands duim laten bewegen.

De toepasbaarheid bleek echter gering. Door de ontwikkeling van sterkere magneten en de MRI-scan, kreeg de techniek in 1985 een nieuwe impuls. Sindsdien is TMS verder verfijnd en kan men het magneetveld beter richten, tot een gebied ter grootte van een euro-munt. Slimme combinaties van magneetvelden moeten leiden tot nog nauwkeuriger en deep brain stimulatie.

Net als bijna een eeuw geleden is ook nu (ernstige en tegen geneesmiddelen resistente) depressie de diagnose die als eerste in aanmerking komt voor TMS. Zulke patiënten zijn kandidaat voor therapie met elektroshocks. Een ingrijpende behandeling die daarom onder narcose wordt uitgevoerd. Met TMS kan, onder veel mildere omstandigheden, hetzelfde bereikt worden, is de gedachte.

Inmiddels zijn diverse studies gedaan naar het effect van TMS op depressie, onder meer bij het St. Lucas Andreas Ziekenhuis in Amsterdam. 'De conclusies zijn niet eensluidend', erkent Koerselman. Consensus is dat TMS bij depressie statistisch meer effect heeft dan een nepbehandeling, maar dat de klinische relevantie daarvan onduidelijk is. Grootschaliger studies zijn in voorbereiding in Canada waar de behandeling, anders dan in de Verenigde Staten en Nederland, is erkend als therapie.

Wat er precies in de hersenen gebeurt na (langdurige) stimulatie met TMS is onduidelijk. Het brein is een complex netwerk van zenuwcellen en -banen en knooppunten die stimulerende en remmende eigenschappen hebben. De balans wordt in evenwicht gehouden door een kakofonie aan elektrische signalen die worden beïnvloed door een apotheek aan signaalstoffen - zoals neurotransmitters en stresshormonen.

In de loop van de evolutie kregen de hersenen uitgebreide gebieden om impulsief gedrag te controleren. In een sociale samenleving is het niet altijd nuttig in de aanval te gaan of de vrouw van je buurman te bespringen. Die 'cognitieve' en evaluerende functies liggen vooral in de cortex, de buitenste schil van de hersenen.

Stoornissen waarbij dat controlerende systeem onvoldoende werkt, zoals depressie, manie, dwangneurose en psychopathie (waar angst of gevoel voor sociale verhoudingen ontbreekt), zouden verholpen kunnen worden met stimulering of remming van de hersenactiviteit ter plekke. Dat is precies wat een aantal medicijnen, zoals antidepressiva, doet. Maar het kan ook met elektrische signalen. De grote vraag daarbij is waarom die veranderingen ook na een TMSbehandeling beklijven.

De circuits in de hersenen bepalen wat iemand denkt en voelt, maar omgekeerd beïnvloeden gedachten en emoties de biochemische processenen zelfs de structuur van de hersenen. Zo kan psychotherapie zichtbare en blijvende veranderingen in het brein veroorzaken.

Dr. Jack van Honk van de Utrechtse vakgroep psychonomie bestudeert het effect van TMS op emoties. Bij gezonde proefpersonen zien Van Honk en zijn medewerkers stabiele effecten als de rechter prefrontale cortex met TMS wordt geprikkeld. Er ontstaat een kleine verschuiving in hun emotie. Ze melden wat minder angst, iets wat wordt bevestigd door een met een EEG gemeten verandering in hun hersenactiviteit. 'Onderzoek naar emoties is booming', zegt Van Honk. 'Maar er wordt nog maar weinig met TMS gewerkt. Het is een krachtige en veilige techniek, maar hij moet wel goed worden toegepast. Dat kunnen er in Nederland nog niet zoveel.'

Het is belangrijk dat het magneetveld op de juiste plek terecht komt en niet te sterk of te zwak is. Dat is een lastige klus, ook al omdat de hersenen per persoon verschillen. Die van ouderen en van sommige medicijngebruikers krimpen, waardoor ze verder van de schedel afliggen en moeilijker bereikbaar zijn met TMS.

Voor therapeutische doeleinden moet er daarom nog veel worden uitgezocht, meent Van Honk, die weet dat er ook wordt geëxperimenteerd met de TMS-behandeling van dwangneurose, de ziekte van Parkinson, het syndroom van Gilles de la Tourette, hallucinaties en post traumatische stressstoornis. Zelf was Van Honk betrokken bij experimenten met schizofreniepatiënten. Met een TMS-behandeling van het gehoorcentrum in de hersenen bleken zij minder last te hebben van het horen van stemmen.

Met Koerselman hoopt Van Honk psychopaten te gaan onderzoeken. Daar gaat het om het stimuleren van de orbito-frontale cortex (schuin achter de ogen) waar de emotionele evaluatie en de controle op impulsieve handelingen zetelen. Psychopaten hebben vaak een gebrek aan angst. Ze zijn nauwelijks tot niet gevoelig voor straf en daarmee voor psycho-en sociale therapie.

Van Honk: 'Als we de orbito-frontale cortex kunnen activeren, zou dat hun gevoeligheid voor deze vormen van therapie kunnen vergroten. We genezen psychopaten dus niet met TMS, maar hopen ze perspectief op verdere behandeling te bieden. Ik denk dat het succes bij psychopaten groter zal zijn dan bij mensen met depressie. Want bij psychopathie is de oorsprong van de stoornis in de hersenen veel centraler gelokaliseerd dan bij depressie.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden