Magisch eiland, al eeuwen onderweg

De noordzijde van Rottumeroog verdwijnt geleidelijk in zee. Maar het woord 'zandafslag' klinkt zo negatief, vindt de boswachter. Het eiland verplaatst zich gewoon.

De zee eet hier het eiland op. Aan de noordkant is afgelopen winter over circa honderd meter de stuifdam weggeslagen. Het afgeslagen zand legt verdedigingswerken bloot die ooit zijn aangebracht om de kust te beschermen: stenen en beton onder kunststof vlechtwerk. Vanaf het afkalvende zand stijgen krijsend meeuwen op. 'Ze zitten hier graag', zegt Mark Gal, vogelwachter op Rottumeroog. 'Maar elk jaar vinden ze hier minder nestgrond terug.'


'Afslag' is zo'n beladen woord, vindt de beheerder, boswachter Bert Corté van Staatsbosbeheer. 'Dat is negatief, dan komt daar de nadruk op te liggen.' Op de plaats waar de stuifdam bijna de zee in dondert, duidt hij het afkalvingsproces consequent aan als 'de veranderingen'. De veranderingen zijn niet erg. Ze maken het eiland meer van de natuur, minder van de mensen. De boswachter bekijkt zoiets holistisch. 'Zand verdwijnt niet. Zand verplaatst.' Weg van de stuifdam aan de noordkust, terwijl aan de zuidzijde spontaan nieuwe duintjes en kweldergrond ontstaan.


Niet iedereen is enthousiast over de veranderingen. In maart trok de vrijwilligersorganisatie Stichting Vrienden van Rottumeroog aan de bel: het eiland dreigt in tweeën te scheuren. Nog één flinke storm en de hele zaak staat onder water, dat was ongeveer de strekking van wat een bestuurslid zei tegen een lokale omroep. Het haalde het landelijke nieuws. Een misverstand, zegt de voorzitter van de stichting, Dick Spijker. Het interview was niet zo stellig bedoeld. 'Rottumeroog dreigt niet in tweeën te scheuren. Maar onze bezorgdheid blijft. We vinden de situatie zorgwekkend.'


Rottumeroog, ten oosten van Rottumerplaat, is een kleine groene kom, omringd door lage duinen. Herkenningspunt is de Kaap uit 1883, een Rijksmonument. Bezoekers zijn hier niet welkom. Dat staat op oranje borden die op regelmatige afstand langs de vloedlijn zijn geplaatst. 'Ze komen toch', weet Bert Corté . 'Zo'n eiland heeft iets magisch.' Hij begrijpt niet waarom, want het is gewoon een eiland, maar het is toch zo. Nederlanders hebben iets met dit verboden gebied.


Dit is natuurgebied onder het strengste regime. De hele zomer wordt het eiland bewaakt door vogelwachters. Ze tellen: lepelaars, wulpen, meeuwen. Als over het wad volk komt aanlopen, moeten ze die mensen rapporteren aan de autoriteiten op de kust.


Het verblijf van de vogelwachters staat sinds afgelopen voorjaar pal aan het strand, door de afslag aan de stuifdijk. 'Vorig jaar keek je nog niet vanuit het huisje zo de zee in', zegt vogelwachter Martijn Bunskoek. Hij is ecologisch adviseur in Zwolle. Een zomer vogels tellen op Rottumeroog was al jaren zijn droom.


Dit jaar blijven de vogelwachters minder lang dan anders: van 1 april tot 30 juli, niet meer tot half augustus. Het geld is op. Staatsbosbeheer, de feitelijke beheerder van het eiland, moest dit jaar elfduizend euro bezuinigen. Bezuinigingen speelden ooit ook een rol bij het besluit om te stoppen met het onderhoud aan Rottumeroog en Rottumerplaat. Het 'niets-doen-beheer', zo noemde Rijkswaterstaat dat begin jaren negentig. De 'laatste resten van Rottum', zo staat het in rapporten van toen, moesten worden losgelaten. Mocht Rottumeroog onverhoopt verdwijnen, beredeneerden de ingenieurs van Rijkswaterstaat, dan komt de Groningse kust niet in gevaar. De Noordzeegastransportleiding zal evenmin wegspoelen. Kortom: geen noodzaak voor onderhoud. 'Natuurlijk beheer', is sindsdien het parool.


Het grotere buureiland Rottumerplaat, in de jaren vijftig aangelegd als werkeiland, nam na het staken van het beheer in oppervlak toe. Rottumerplaat is het eiland waar Godfried Bomans en Jan Wolkers in 1971 elk een week doorbrachten.


Anders dan zijn bekendere buurman is Rottumeroog een eiland zonder eigen verhaal. Hooguit is dit het eiland van de familie Toxopeus, strandvoogden van vader op zoon, die hier tot 1965 woonden. Toen Rijkswaterstaat het 'niets-doen-beheer' presenteerde, bezette de zoon van de laatste strandvoogd het eiland en werd de Stichting Vrienden opgericht, die op vrijwillige basis 'natuurlijk onderhoud' mocht verrichten.


'We mochten rijshoutschermen plaatsen', zegt Dick Spijker. 'Gruwelijk zwaar werk. Grote bossen wilgentenen die we plaatsten in een geultje, twee spaden diep, met de hand gegraven.' De takken moesten het zand vasthouden en tot nieuwe duinvorming aanzetten. Het had geen zin: het eiland kalft aan de noordkant onherroepelijk af. Bert Corté wijst naar een paal verderop in de Noordzee. 'Dat is de oude woning van de strandvoogd', zegt hij.


Het eiland hergroepeert zich aan de zuidkant. Water en wind vormen daar sinds 2005 onverwacht nieuwe duintjes. 'De natuur zorgt daar zelf voor', zegt Corté. Het bewijst het succes van het nieuwe natuurlijke beheer. Sinds januari is het eiland aan deze kant alweer meters gegroeid.


De babyduintjes, anderhalve meter hoog, zijn herkenbaar aan felgroen biestarwegras. Helmgras heeft geen grip op zulke lage duinen. Dit is de grote angst van Dick Spijker: 'Dat Rottumeroog een zandplaat wordt, met hier en daar een pluk biestarwegras.' Zandsuppletie, dat zou hij willen. Maar dat is onbetaalbaar.


Wulpen vliegen over het wad tussen Rottumeroog en het nog kleinere eiland Zuiderduin. 'In Denemarken wordt op ze gejaagd', zegt vogelwacht Martijn Bunskoek. 'Daarom zijn ze schuw.' De geul tussen Rottumeroog en Zuiderduin slibt dicht, misschien komt daar nieuw land.


Schaduw is er niet meer op het eiland. 'Toen het tuintje van Toxopeus er nog was, zat je beschut', zegt vogelwacht Bunskoek. Daar zaten bijzondere vogelsoorten. Wanneer is dat verdwenen? Een jaar of acht geleden, schat hij. 'De bomen staken door het strand heen. Dood natuurlijk.'


'Ja, zo gaat dat', zegt Bert Corté.


Niemand weet wat het eiland gaat doen. Tegen Jan Toxopeus, de laatste strandvoogd, was gezegd: over dertig jaar bestaat Rottumeroog niet meer. Maar het is er nog steeds. Waar aan het begin van het voorjaar de begroeiing achter de gehavende stuifdam was overspoeld met zand, is het nu weer groen. Daar groeit nieuw duin. Na de zomer herkent niemand het hier terug.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden