Column

Mag je nog wel een buitenbeentje zijn?

IJs&Weder

Hé, verrassend. Denken we net verlost te zijn van de dagelijkse kringgesprekken op school waarin kinderen eindeloos mogen dooremmeren over hun verdrietjes, waardoor er weinig tijd overblijft om te leren, vertelt een onwankelbaar wetenschappelijke instelling als het Centraal Planbureau ons dit: 'Persoonlijkheid en motivatie zijn belangrijke voorspellers van sociaaleconomische uitkomsten.' De invloed van persoonlijkheidskenmerken, zeggen de onderzoekers, zou weleens groter kunnen zijn op iemands loopbaan en levensloop dan die van het IQ. Maar geen nood, lees ik in de CPB Policy Brief, we kunnen gelukkig 'investeren' in persoonlijke ontwikkeling.

Dat loont meer de moeite, schrijven de onderzoekers opgewekt, dan werken aan iemands cognitie, want daar valt op zeker moment weinig eer meer aan te behalen. 'Op basis van interventieprogramma's, die kinderen met een achterstand proberen te laten aansluiten, blijkt dat werken aan persoonlijke ontwikkeling grote opbrengsten heeft.' Opbrengsten - dat lelijke woord kennen we vooral van peptalk over rekenen en taal. De onderzoekers geven zelf toe dat 'empirisch bewijs over het verbeteren van persoonlijkheid nog steeds schaars' is. Toch luidt hun aanbeveling: maak het werken aan de persoonlijkheid integraal onderdeel van het schoolcurriculum.

Ho. Dit gaat mij allemaal veel te snel. Ik twijfel niet aan de uitkomsten van dit onderzoek. Het is helemaal niet verrassend dat eigenschappen als doorzettingsvermogen en sociale handigheid een mens ver brengen, en dat een hoog IQ niet per se aantrekkelijk is. Maar kijk toch uit met directe aanbevelingen voor scholen.

Eerst eens een paar vragen. Wie bepaalt eigenlijk wat de gewenste persoonlijkheid is? Valt die samen met de meest gangbare en sociaal wenselijke? En wie oordeelt of een kind daaraan voldoet? Mag je nog wel een buitenbeentje zijn? Is het wel wenselijk dat de school ingrijpt op de eigenschappen van onze kinderen?

Ik moest aan Frank Furedi denken, de Britse socioloog die in zijn boek Wasted op een bijtende manier beschrijft hoe scholen steeds meer therapeutische instituten worden. Om te voorkomen dat kinderen ontsporen en de criminaliteit inrollen, wordt op veel Britse scholen vroeg ingegrepen op hun persoonlijkheid. Een leger hulpverleners marcheerde de school binnen om samen met de leerkrachten het kind te kneden tot een sociaal vaardig, communicatief persoon, een plooibaar, makkelijk inzetbaar werksoldaatje op de arbeidsmarkt. Intussen is er steeds minder aandacht voor het verwerven van kennis en het ontwikkelen van de kansen voor het intellect.

Ook dit quasi-softe selectiesysteem kent afvallers. Eigenlijk is het meedogenloos. Lukt het niet om de gewenste persoon te worden, dan krijg je een etiket op je voorhoofd geplakt met een of andere geestelijke meerletterkwaal en ben je al helemáál ongeschikt voor de arbeidsmarkt. Maar wel een levenslang klantje van hen, de hulpverleners.

Ik dacht dat Furedi flink overdreef met zijn huiveringwekkende verhaal, maar nu weet ik het niet meer zo zeker.

In elk geval ben ik zelf door ervaring gewaarschuwd. De leerkracht kan beter niet de psycholoog uithangen. Van mijn dochter werd op haar 4de gezegd: 'Ze is lief, maar professor zal ze niet worden'. Op haar 10de bleef ze zitten, niet op basis van haar prestaties, maar omdat ze 'jong voor haar leeftijd' en 'faalangstig' was. Na een Citotoets met hoge scores, ook bij lezen, volgde een havo-advies, want, zei haar juf, 'ze is toch net als ik dyslectisch.'

In 4-vwo werd haar de keus voor een bèta-richting afgeraden, ondanks goede cijfers. 'Ze komt niet over als een gedreven bèta', zei de natuurkundeleraar schouderophalend. Dat onze dochter, onderschat en bestempeld, toch gekomen is waar ze wilde, komt door persoonlijkheidskenmerken als 'koppig' en 'wraakzuchtig', die doorgaans niet als gewenst gelden. Ze is in werkelijkheid ook helemaal niet koppig of wraakzuchtig, maar ze moest wel, om het ongelijk van haar beoordelaars te bewijzen. Had ze dat niet gedaan dan was ze moedeloos geworden en gaan onderpresteren.

Ik denk dat het leren zelf een beschavende en vormende werking kan hebben. Van geconcentreerd en geboeid werken word je rustiger. Door naar muziek te luisteren leer je patronen onderscheiden, romans helpen empathie te ontwikkelen. Wie ontdekt dat hij een ingewikkeld probleem kan oplossen, lekker eten kan koken of anderen aan het lachen kan maken, krijgt eigenwaarde.

Goed onderwijs heeft geen nieuw onderdeel 'persoonlijkheidsvorming' in het curriculum nodig. Alsjeblieft niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.