REPORTAGE

Mag ik even in uw auto snuffelen?

Vandaag oordeelt de Hoge Raad of een omstreden opsporingsmethode van de politie door de beugel kan: mag de politie onder het mom van verkeerscontrole veronderstelde criminelen staande houden?

Politieagenten in Amstelveen houden een verkeerscontrole. Beeld Arie Kievit
Politieagenten in Amstelveen houden een verkeerscontrole.Beeld Arie Kievit

'Daar gaan we weer', dacht Mohamed. Het gebeurde op een zonnige donderdag in Amstelveen, nog niet zo lang geleden. Mohamed had net gesport en was in zijn Opel Astra op weg naar zijn vrouw, om samen te winkelen. Bij het stoplicht zag hij de motoragent al staan.

Mohamed keek naar de motoragent. En de motoragent keek naar de 33-jarige man van Marokkaanse komaf uit Amsterdam-West. Kortstondig kruisten hun blikken.

Twaalf jaar geleden was Mohamed betrokken geweest bij een gewapende overval op een tabakszaak. 'Ik was jong en dom. Sindsdien ben ik geen enkele keer meer met justitie in aanraking gekomen. Ik ben getrouwd, heb kinderen, ik heb bij Vodafone gewerkt en ben nu bezig met het opzetten van een koffiebar in Amsterdam-Noord.'

Toen het licht op groen sprong, zag Mohamed de motoragent achter hem aanrijden. Even later werd hij gemaand te stoppen: de politie wilde zijn rij- en kentekenbewijs controleren. Het is iets dat Mohamed geregeld overkomt. Dan weet hij dat agenten naar zijn achterbank turen, voor het geval er iets verdachts ligt. Dat ze met hem een praatje proberen maken over de merken van zijn kleding en en passant vragen hoeveel telefoons hij bezit. 'Eén.'

Kofferbak

En dat niet alleen: de agenten willen hem ook fouilleren en zijn Opel Astra doorzoeken. 'Deze agent was heel creatief: hij vroeg of hij mijn reservewiel in mijn kofferbak mocht zien. Ik ben er altijd minimaal een half uur mee kwijt, meestal drie kwartier. Volgens de motoragent was het ditmaal omdat ik een Marokkaan was in een witte wijk. Wel eerlijk dat hij dat zei. Meestal beginnen agenten een verhaal over banden of gordels.'

Vandaag oordeelt de Hoge Raad of dit type verkeerscontrole mag. Centrale vraag: maakt de politie misbruik van haar bevoegdheden, of gaat ze er juist creatief mee om in de strijd tegen misdaad? Sinds enkele jaren wordt deze zogenoemde 'dynamische verkeerscontrole' toegepast in heel het land. Een nuttige opsporingsmethode, vindt justitie, vooral in de strijd tegen liquidaties.

In 2013 schreven enthousiaste rechercheurs er zelfs een interne publicatie over: het Blauwe Boekje, waarin vragen zoals 'hoe herken je de beroepscrimineel?' worden beantwoord.

Centrale vraag: maakt de politie misbruik van haar bevoegdheden, of gaat ze er juist creatief mee om in de strijd tegen misdaad? Beeld anp
Centrale vraag: maakt de politie misbruik van haar bevoegdheden, of gaat ze er juist creatief mee om in de strijd tegen misdaad?Beeld anp

Het idee is om onder het mom van een reguliere verkeerscontrole auto's van de weg halen waarvan de recherche vermoedt dat er criminelen in rijden. Is de auto gesignaleerd op een plek waar veel criminelen komen? Is de auto gehuurd bij een dubieus verhuurbedrijf? Of is er bijvoorbeeld sprake van agressief rijgedrag - een indicatie voor een criminele levensloop.

Onder het motto 'vragen staat vrij' knopen de agenten een praatje aan en vragen of ze de auto mogen doorzoeken, in de hoop op nuttige informatie, of het vinden van wapens en drugs. Weigeren mag. Maar dan zullen de agenten kijken of ze toch iets verdachts hebben gezien waardoor ze een doorzoeking kunnen afdwingen. 'Denk aan veel mobiele telefoons, gecombineerd met nerveus gedrag van de inzittenden en een wietlucht', zegt advocaat Christian Flokstra.

De methode is omstreden: hij wordt volgens sommigen te enthousiast toegepast en is gevoelig voor etnisch profileren. Vorige maand bleek uit onderzoek van politiewetenschappers dat allochtone Nederlanders onevenredig vaak staande worden gehouden, zoals de rapper Typhoon in mei.

'Het probleem is dat je meestal alleen over de succesverhalen hoort: als de politie wapens, drugs of veel geld aantreft. Het grote publiek is daar natuurlijk blij mee', zegt Flokstra. 'Maar wat we niet zien, is hoe veel mensen er zijn zoals Mohamed, mensen die stelselmatig ten onrechte worden staande gehouden omdat ze een kleurtje hebben of in een ver verleden iets hebben misdaan.'

Afgelopen december zette het gerechtshof - in een zaak van Flokstra en zijn collega Juriaan de Vries - zelfs een streep door de methode. In hun arrest oordeelden de raadsheren dat de methode gelijk staat aan een 'strafvordelijke fishing expedition', en dat bevoegdheden worden misbruikt op basis van 'vage risicokenmerken'. 'Van daadwerkelijke controle op de naleving van de verkeersvoorschriften is geen sprake; daarin is de politie kennelijk niet geïnteresseerd', schrijven de raadsheren. En dus werd de verdachte, bij wie een kilo wiet in de auto was gevonden, in deze zaak vrijgesproken.

Desondanks zet de politie de controles door, in afwachting van de uitspraak van de hoogste rechter vandaag.

Politie en het Openbaar Ministerie voelen zich gesterkt door het advies van de advocaat-generaal - de belangrijkste adviseur van de Hoge Raad. Deze stelde in juni op zijn beurt het arrest van het gerechtshof 'onbegrijpelijk' te vinden. De verdachte in de wiet-zaak had immers zelf toestemming gegeven voor het doorzoeken van de auto. Dus hoezo misbruik van bevoegdheden?

31 mei: Excuses voor Typhoon na aanhouding vanwege huidskleur

De zwarte rapper Typhoon werd eind mei in zijn woonplaats Zwolle aangehouden omdat de politie de grootte van zijn auto in combinatie met zijn huidskleur verdacht vond. De politie geeft in een verklaring toe dat hij inderdaad deels op basis van zijn huiskleur aan de kant was gezet. Inmiddels heeft de politie haar excuses aangeboden aan de Zwolse rapper.

Toneelstukjes

Jammer, vindt Flokstra dit advies van de advocaat-generaal. Hij koestert de hoop dat de Hoge Raad het met hem en zijn collega eens zal zijn. 'Misschien ben ik naïef, maar in deze zaak draait niet om het al dan niet geven van toestemming. De rechter moet verder kijken. Het gaat over de intentie: de politie gebruikt de verkeerscontrole als toneelstukjes om heel andere informatie boven water te halen. Als de samenleving vindt dat de politie dit mag, prima, maar dan moet de wetgever dat regelen. Dan kan je daar een democratisch debat over voeren waarin ook oog is voor de nadelige effecten.' Hij vindt dat de politie zich zo op een oneigenlijke manier bevoegdheden toe-eigent.

Zo stond Mohamed onlangs met zijn mond vol tanden. Een politieagente had hem een stopteken gegeven. 'Ze had waarschijnlijk niet gezien dat mijn zoontjes van 5 en 7 op de achterbank zaten.' Zijn jongste zoontje begon te huilen. En de oudste vroeg aan Mohamed waarom ze moesten stoppen.

'Ik kan moeilijk zeggen wat er echt speelt: dat hun vader zo ongeveer elke maand aan de kant van de weg wordt gezet omdat hij een Marokkaan is. Dus ik antwoordde: de politie doet haar werk en controleert of ik mijn gordel om heb. Hij keek me aan vol onbegrip, want het was heel duidelijk dat ik mijn gordel gewoon droeg. Ik wist toen echt niet meer wat ik tegen hem moest zeggen.

Mohamed wil vanwege zijn privacy niet met zijn achternaam in de krant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden