Mag het een tikje minder spontaan, alstublieft?

Wees leuk, fris, openhartig, onbevangen, spontaan! Dat is de norm en die heeft bevrijdend gewerkt. Helaas, constateert Sander van Walsum, ontaardt spontaniteit vaak in ongemanierdheid, botheid en wangedrag.

Beeld Studio Vonq

Het wemelt van de spontane mensen: op datingsites, bij de kapper, in de horeca, op scholen, in talk- en spelletjesshows en ook in de politiek. Want een politicus kan allang niet meer volstaan met gedrevenheid en vakbekwaamheid alleen. Als hij niet leuk kan omgaan met de mensen op straat of in het voetbalstadion stelt hij zich bloot aan het verwijt dat hij arrogant is, of een bewoner van die vermaledijde ivoren toren. En dat verwijt is dodelijk in het land waar de spontane mens heerser is.

De (zelf-)kwalificatie 'spontaan' wordt zo intensief gebezigd, dat niemand zich lijkt af te vragen wat ermee wordt bedoeld. Iets positiefs, zoveel is duidelijk. De spontane mens is niet gekunsteld, niet verlegen, oprecht, eerlijk, onbevangen, openhartig en behept met zelfvertrouwen. En wie van nature niet spontaan is, kan op allerhande sites lezen hoe hij het alsnog kan worden - waarbij steeds de disclaimer wordt geplaatst dat je spontaniteit niet kunt simuleren. Maar dat je niet spontaan zou wíllen zijn? Nee, dat gaat er bij de makers van de zelfhulpsites niet in.

'Accepteer uzelf en werk aan de rem die u tegenhoudt om spontaan te zijn', moedigen de makers van InfoNu.nl de sociaal minder bedeelde bezoekers aan. Een gemis aan spontaniteit is niet een vorm van bedachtzaamheid maar komt voort uit angst voor afwijzing door anderen. 'Deze angst ontwikkeld (sic!) zich vaak al in de jeugd bijvoorbeeld door ouders die een druk leggen op presteren of doordat men gepest is.'

Voor coach Hans Klaasse is spontaniteit een absolute vereiste voor succesvol ondernemerschap. 'Keep calm and focus on spontaneity', houdt hij ondernemers voor op zijn site. 'Spontaniteit komt tot uiting in daadkracht. Het oppakken van nieuwe initiatieven en het in gang zetten van verfrissende acties. (...) Bij spontaniteit staat de mens als inspiratiebron centraal. (...) Een spontane en geïnspireerde ondernemer staat bol van authenticiteit en uniciteit. (...) Tegenovergesteld gedrag werpt haar schaduw vooruit! Dwang, ongenoegen, angst, ongemotiveerd gedrag en fakegedrag.' Een beetje ondernemer heeft, met andere woorden, geen andere keuze dan spontaan te zijn.

Voorgeschiedenis

Spontaniteit - afgeleid van het Latijnse mea sponte: uit eigen beweging / op eigen kracht - mag zich dan in de gunst van de tijdgeest verheugen, als tegenhanger van knellende conventies en drukkende gedachten heeft ze een lange voorgeschiedenis. In de Briefen über die ästhetische Erziehung des Menschen van Friedrich Schiller (1795) is de spontane mens het equivalent van de spelende mens, die 'alleen kan spelen wanneer hij in de volle betekenis van het woord mens is, en alleen dan mens is als hij speelt'.

Jacob Moreno, grondlegger van de groepspsychotherapie, stelde zich ten doel 'spontaniteit en creativiteit van mensen vrij te maken'. 'Ik leer mensen hoe ze God kunnen spelen', zou hij ooit tegen Sigmund Freud hebben gezegd. Fantasie, onbevangenheid en - inderdaad - spontaniteit zouden de mens daartoe in staat stellen. Hijzelf had als jongetje van vierenhalf voor God gespeeld door plaats te nemen op een hoge constructie van tafels en stoelen. 'Plotseling hoorde ik een kind mij vragen: 'waarom vlieg je niet?' Toen sloeg ik mijn armen uit om het te proberen. Een seconde later viel ik op de vloer en brak mijn rechter arm.'

In Moreno's tijd - het beschreven voorval moet zich in 1893 hebben voorgedaan - moest spontaniteit nog worden bevochten op dragers van de victoriaanse moraal, die destijds overal op het Europese continent heerste.

Die moraal, gekenmerkt door huiver voor emoties, lichamelijkheid en intimiteit, vormde weer het voorlopig eindpunt van het 'civilisatieproces' dat socioloog Norbert Elias later heeft beschreven. Uit de, overwegend Britse, etiquetteboeken die Elias had gelezen, maakte hij op hoe ingrijpend de opvattingen over de omgangsvormen de voorgaande eeuwen waren veranderd. De middeleeuwer gaf nog ongeremd uiting aan zijn emoties en 'gewelddadige spontaniteit'. Daarna raakten gaandeweg deugden als zelfbeheersing en ingetogenheid in zwang, zeker in landen die naar het protestantisme waren overgegaan. Niet alleen de maatschappelijke elite maakte zich deze beschavingsnormen eigen, ook de 'lagere klassen' - die hoopten daarmee respectabiliteit te verwerven. Het civilisatieproces ging dus twee kanten op: het schreed voort in de tijd en het maakte zich breed - van de elite naar de klassen die op de elite wilden lijken.

Beeld Studio Vonq

Cultuurdragers

Het heeft er alle schijn van dat het civilisatieproces volgens de definitie van Elias tot staan is gebracht. De maatschappelijke elite heeft opgehouden te bestaan als cultuurdrager. De levenshouding van de oude elite is allang niet meer maatgevend. Het tegendeel is eerder het geval: ze koestert de beslotenheid en probeert zich naar buiten toe niet van de rest van de samenleving te onderscheiden. En de 'nieuwe elite' van ondernemers, mediasterren en topvoetballers heeft niet de behoefte 'het goede voorbeeld' te geven. Zo reageerde Katja Schuurman jaren geleden enigszins getergd op het verwijt dat ze met haar rijgedrag - onder invloed achter het stuur - haar voorbeeldfunctie had verzaakt: 'Ik kan het toch ook niet helpen dat ik BN'er ben.'

Dat het civilisatieproces is onderbroken, zou ook kunnen worden opgemaakt uit de herwaardering van spontaniteit als noemer van ongeremdheid, onbevangenheid en afkeer van conventies. Voor die deugden hadden de dragers van de oude culturele norm beslist geen waardering.

Hoe zij aankeken tegen mensen die nu 'spontaan' zouden worden genoemd, blijkt uit de passage van de in juli verschenen biografie van George Maduro (1916-1945) - oorlogsheld van sefardisch-joodse huize en naamgever van Madurodam - waarin Maduro senior zijn (enige) zoon op het hart bindt om te breken met zijn vriendin Hedda, die hij als 'een minderwaardig meisje' diskwalificeert. 'Minderwaardig niet alleen wegens haar gebrekkige opvoeding, haar laag intellect en burgerlijke manieren en voorkomen, maar ook wegens haar veel besproken gedrag.' De gevreesde 'mesalliance' kwam overigens niet tot stand. Niet vanwege de ouderlijke interventie maar omdat George in 1941 tijdens een verblijf in het Oranjehotel, de Scheveningse strafgevangenis, zonder plichtplegingen door Hedda werd gedumpt.

Intimiderend

Het eerherstel van de spontane mens is een begrijpelijke reactie op de starheid en het decorum waarin de oude elite vaak haar toevlucht zocht. Er is geen enkele reden om deze ontwikkeling te betreuren. Wel kun je je afvragen of spontaniteit zich niet ontwikkelt tot een even dwingende en lege levenshouding als de etiquette van weleer.

Spontaniteit is de sociale norm, zoals het even diffuse begrip 'wellevendheid' dat ooit was. En ook van deze norm gaat iets intimiderends uit op mensen die zich er niet behaaglijk bij voelen. Want spontaniteit heeft niet alleen positieve uitingsvormen, ze kan ook worden opgevoerd als legitimatie voor botheid, ongemanierdheid en wangedrag. De spontane mensen eisen de openbare ruimte voor zichzelf op, zeker op zomerse dagen. Ze voelen zich gerechtigd iedereen deelgenoot te maken van hun particuliere genoegens. In hun bijzijn voelen schuchtere, verlegen en bedachtzame mensen zich klein en ongezien. Erger: waar een luidruchtige spontaniteit de norm is, zijn terughoudendheid en ingetogenheid enigszins suspect. Formeel gedrag geldt als een sociale zonde.

Aftasten

Spontaniteit laat geen ruimte voor aftasten en voor verkennende bewegingen. De spontane mens slaat meteen aan het zoenen. Hij gaat op je tenen staan terwijl je misschien nog even wat afstand zou willen houden. Hij suggereert een intimiteit of vriendschappelijkheid die er (nog) niet is. Hij stelt vragen die je liever nog niet beantwoordt. Op zelfhulpsites wordt spontaniteit opgevoerd als voorwaarde voor intieme en minder intieme relaties.

Maar spontaniteit kan een rijpingsproces ook nodeloos belasten. Wie meteen, op z'n Ikea's, begint te tutoyeren, slaat de u-fase over. En dat is jammer. In Duitstalige landen word je het 'du' nog plechtig aangeboden, als een ridderslag van iemand die je vriendschap werkelijk op prijs stelt. Op die manier is het 'du' een gekoesterde verworvenheid, en geen loze aanspreekvorm.

In Nederland zou zo'n sociaal ritueel inmiddels een hopeloos gekunstelde indruk maken. Het zij zo. Toch is het te hopen dat de spontane mens iets aan spontaniteit inboet en dat 'jij' - net als 'you' in het Engels taalgebied - ooit zo kan worden uitgesproken dat het niet per definitie 'jij' betekent.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden