Mag die muziek uit?

Bill Drummond, deze week in Tilburg, houdt van rigoureus. Na drie wereldhits trok hij de stekker uit The KLF, hij verbrandde een miljoen pond, en nu heeft hij alle muziek uit zijn huis verbannen. 'Alleen het moment telt.'

Wie vanmiddag in de binnenstad van Tilburg een man van middelbare leeftijd omringd ziet met schoenenpoetsgerei die al borstelend aan iemands schoenen een vrolijk moppie aan het fluiten is, moet beslist even halt houden. Het betreft geen zwerver die zijn kostje bij elkaar verdient, maar een Brits muzikant/kunstenaar/schrijver genaamd Bill Drummond. Het schoenenpoetsen is een van zijn lopende kunstprojecten Man Shining Shoes, waarmee Drummond de voor hem prangende vraag aan de orde stelt wat de functie en betekenis van muziek is.


'Het geluid van iemand die fluit op straat. Gewoon een wijsje, terwijl hij wandelt. Dat hoor je toch nooit meer. Iedereen heeft dopjes in zijn oren. Alle opgenomen muziek is met een paar muisklikken beschikbaar voor iedereen. Jezelf amuseren met een eigen deuntje, daar neemt niemand meer de tijd voor.


'Hoe meer muziek we binnen handbereik hebben, hoe verder we komen af te staan van de oorspronkelijk betekenis van muziek. De kracht van een uitvoering werd ooit bepaald door een combinatie van tijd, plaats en gelegenheid, zo was het in elk geval voordat de mogelijkheid ontstond muziek op te nemen.'


Opgenomen muziek, die heeft zijn beste tijd gehad vindt Drummond. Sterker nog, in zijn ideale wereld bestaat opgenomen muziek niet meer. Zelf heeft hij er al lang afstand van gedaan, zegt hij in de bus van het Londense St. Pancras station naar Stoke Newington, de 'deftig links liberale buurt' waar 'de stapels van The Guardian in de kiosken twee keer zo groot is als die van de Daily Mirror'. Drummond, die opgroeide in Schotland en Liverpool, prefereert het platteland, maar zolang de jongste van zijn zes kinderen die hij bij drie vrouwen heeft, nog leerplichtig is, is Londen de meest praktische verblijfplaats.


'Ik heb een bescheiden flat hier en een werkruimte. Daarin zul je geen plaat, cd of mp3 meer aantreffen. Ik luister niet meer naar muziek.'


Of de man die tussen 1977 en 1992 in allerlei hoedanigheden actief was in de popmuziek, werkelijk geen plaat van Echo & The Bunnymen (waarvan hij manager was) of The KLF (het duo dat hij begin jaren negentig samen met Jimmy Cauty vormde) in huis heeft, is niet vast te stellen. Drummond prefereert voor het gesprek een eethuisje om de hoek, waarin op zijn verzoek de muziek wordt uitgezet.


'Waarom staat hier muziek aan? Niet om er naar te luisteren, maar omdat mensen niet zonder achtergrondgeluid kunnen. Laatst zat ik naar BBC Newsnight te kijken, toch ons meest serieuze en grondige nieuwsprogramma. Zelfs onder de beelden van de rellen hier werden muziekjes gezet. Alsof het videoclips betrof.'


Strawberry Fields Forever

Maar Drummond wil niet zozeer mopperen en al helemaal niet beweren dat vroeger alles beter was. 'Ik ben wel al decennia bezig met de vraag: wat kan muziek nog betekenen, en wat moeten we doen om muziek weer meer betekenis te geven.'


Lachend voegt hij er aan toe: 'En zoals wel vaker kom ik dan uit op een rigoureuze oplossing.'


Het afstoten van alle opgenomen muziek is wat Drummond betreft de enige manier om ons een nieuw besef van de schoonheid en de inherente kwaliteiten te geven van de discipline waar hij als tiener zijn hart aan verpand had.


'Tussen de kunstenaar en de toeschouwer of tussen de muzikant en de luisteraar bestaat van oudsher een soort verbond', betoogt Drummond tijdens het drinken van een kopje thee. 'De muzikant geeft iets van zichzelf maar verwacht dat de luisteraar in ruil daarvoor iets teruggeeft. Tijd, inspanning of geld. Die wederdienst die blijft nu uit. Voor het verkrijgen en beluisteren van muziek hoeft niemand meer enige moeite te doen. Maar hebben de honderden of duizenenden liedjes die de muziekliefhebber dagelijks kan binnenhalen nog evenveel betekenis als dat singletje van The Beatles dat ik als 13- jarige kocht?'


Strawberry Fields Forever haalde Drummond indertijd uit zijn naargeestige bestaan, om een nieuwe wereld te ontsluiten. 'Ik had er voor gespaard, het was van mij alleen, ook al hadden miljoenen mensen datzelfde singletje gekocht.'


Het voelde, aldus Drummond, alsof The Beatles de wereld echt iets nieuws hadden gegeven met hun platen. 'Dat was ook het aardige van punk, hiphop en house waar ik op een bepaald moment in mijn leven mee te maken had, dat er echt iets nieuws gemaakt werd, niet vanuit de gedachte dat daar mogelijk geld mee te verdienen viel, maar omdat er een behoefte was aan iets nieuws.'


Die behoefte is er wellicht nog, maar, zo stelt Drummond, 'iemand van 21 heeft nu zoveel keuze. Waar moet hij zijn creativiteit in kwijt? Alles is al gemaakt, het is al decennia moeilijk om origineel te zijn. Dat immense archief aan opgenomen muziek zit de creativiteit in de weg.'


The KLF

Los van het overaanbod is er nog iets anders wat Drummond tegenstaat aan de popcultuur. Namelijk het gegeven dat je er rijk van kunt worden. 'Er is de vorige eeuw schrikbarend veel geld verdiend met opgenomen muziek. Nu de industrie is ingestort, proberen artiesten met concerten net zoveel geld te verdienen. De enige inspanning van de consument die voor de artiest telt is dat deze geld betaalt. Wil muziek weer betekenis krijgen dan moet het verdienmodel worden losgelaten.'


Zelf gaf Drummond in elk geval het goede voorbeeld. Al in 1992 toen hij met The KLF een van de best verkopende Britse artiesten was, nam hij samen met zijn partner Jimmy Cauty niet alleen de beslissing te stoppen met de band, maar besloten ze tevens afstand te doen van de complete KLF-catalogus. Tot de dag van vandaag is er via de officiële kanalen geen plaat, cd of download van The KLF beschikbaar. 'Alle banden, multitracks, video's, films en dergelijke zitten in een container waar alleen Jimmy en ik de sleutel van hebben. Pas als we allebei dood zijn, mag de container geopend worden.'


In de bijna twintig jaar die liggen tussen het opheffen van The KLF en nu, lijkt Drummond zijn werkterrein te hebben verlegd van muziek naar beeldende kunst. 'Daar lag aanvankelijk toch al mijn interesse. Ik studeerde kunst in Liverpool en raakte bij toeval betrokken in de popmuziek. Maar ik had al grote belangstelling voor met name het conceptuele aspect van kunst. Eigenlijk heb ik bij alles wat ik ondernomen heb altijd in concepten gedacht. En nog steeds. De band Echo & The Bunnymen waarvan ik manager was, zat al helemaal in mijn hoofd voordat ze bestonden. Toen ze in 1984 met Ocean Rain hun definitieve artistieke statement afleverden, hield ik er meteen mee op, en ben andere dingen gaan doen.'


Zoals het samen met Jimmy Cauty , onder de naam The Justified Ancients Of Mu Mu, maken van een hiphopalbum, 1987 (What The Fuck Is Going On), dat was volledig opgebouwd uit samples van overbekende nummers als Abba's Dancing Queen.


In Zweden waren ze 'not amused'. Onder rechterlijke dwang moest de plaat uit de handel worden genomen. Het duo ging vergeefs naar Abba op zoek in Stockholm om hen op andere gedachten te brengen, en stak daarop alle meegebrachte, overgebleven exemplaren in de fik.


Drummond wilde er de toen nog nauwelijks spelende kwestie van auteursrechten mee aan de kaak stellen. 'Ik vind nog steeds dat Abba zelf ook gebruik maakt van door anderen gedane muzikale vondsten. Arrangementen, harmonie en liedstructuur komen van de Everly Brothers en The Beatles, dat mag Abba blijkbaar kosteloos overnemen. De hele popgeschiedenis bestaat uit uitwisselen, lenen en wederzijdse beïnvloeding.'


Miljoen pond

Na hiphop kwam house. Cauty en Drummond sloten zich aan bij de stoet aan artiesten die met weinig (elektronische) middelen een plaat in elkaar zetten. 'Het summum van de do-it-yourself-cultuur, meer nog dan punk, want een houseplaat kon je in je eentje in elkaar zetten.'


Als The Timelords scoorden Cauty en Drummond eind 1988 een nummer-1-hit. Als The KLF zouden ze een van de eerste ambient-house platen maken (Chill Out, 1990) en een nieuw genre lanceren: Stadion House. Drie enorme wereldhits leverde dit nieuwe genre The KLF op. Ze waren in 1991 een van de best verkopende popgroepen, wat begin 1992 bekroond diende te worden tijdens de Brit Awards.


Nog meer ophef ontstond toen Cauty en Drummond in 1994 naar het eiland Jura trokken om een miljoen pond in coupures van vijftig te verbranden. Het gebeuren werd vastgelegd op film en tot op de dag van vandaag moeten de heren of bewijzen dat het 'echt' was of verdedigen waarom ze dat gedaan hebben. De heren leggen echter contractueel vast er tot ver in deze eeuw geen uitleg meer over te geven. 'De enige reden waarom we dat misschien beter niet hadden kunnen doen, is dat er tot op de dag van vandaag naar gevraagd wordt. Ik sta te boek als die malloot die een miljoen pond verbrandde, en dat is jammer.'


De vernietiging van alle opgenomen muziek sluit hier, zo beaamt Drummond, aardig bij aan, al zal het een wensdroom blijven. Maar belangrijker is wat er voor al die opgenomen muziek in de plaats moet komen.


In zijn boek 17 uit 2008 geeft hij 'The17' als alternatief. 'The17' is een koor, zo stelt Bill Drummond. De bezetting is voor iedere uitvoering anders. Wie meedoet, is koorlid voor het leven. Gezongen wordt er volgens een 'score' die Drummond voor iedere gelegenheid bedenkt. Die scores zijn geen libretto's maar bevatten slechts aanwijzingen over het aantal mensen en de opstelling. 'The17' zingt geen teksten, de muziek kent geen melodie en ritme. Drummond liet 'The17' al optreden van Beijing tot Haiti, maar er bestaan geen opnames van.


'De ervaring is meestal 'op z'n minst louterend.' Iedereen kan deel uitmaken van 'The17' ook vanmiddag in Tilburg waarin Drummond zijn project op het Incubate festival presenteert. 'De deur gaat dicht, iedereen moet meedoen. Je beleeft vervolgens muziek zoals je dat niet eerder gedaan hebt en zoals het volgens mij bedoeld is. Opnemen is uit den boze, alleen het moment telt.'


Bill Drummond presenteert The17 vanmiddag op in het Midi theater in Tilburg om 16.15 uur.


-----------------------------------


Bill - The KLF - Drummond

Bill Drummond scoorde begin jaren negentig samen met Jimmy Cauty drie wereldhits als The KLF. Samen veroorzaakten ze geregeld ophef. Eerst in 1992 tijdens Brit Awards waar ze What Time Is Love? met de metal-band Extreme Noise Terror spelen, wat het publiek naar de oren deed grijpen. Het was bedoeld als afscheidsgebaar. Drummond en Cauty hadden genoeg van de muziekindustrie, en wilden dat het publiek inpeperen. Drummond zag af van het plan zijn rechterarm af te hakken en het publiek in te gooien. Ervoor in de plaats werd een geslacht slaap op de rode loper gelegd.


Later riepen ze de K Foundation Award in het leven, als tegenhanger van de Turner Prize en uit protest tegen de in hun ogen te weinig prikkelende beeldende kunst, voor de slechtste kunstenaar van het jaar. De winnaar van de Turner Prize, Rachel Whiteread, accepteert de prijs. En het prijzengeld, dat twee keer zo hoog is als dat van de Turner Prize. Nog meer ophef ontstaat als Drummond en Cauty in 1994 een miljoen pond verbranden.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden