Made in Holland

Nederland is het eerste land waarvan het 'volks-dna' in kaart is gebracht. En, leuke bijkomstigheid: dat dna verraadt dat de verre voorouders vaak verkasten.

RINEKE VOOGT

Een eenduidige genetische streepjescode voor de Hollander bestaat dan misschien niet, toch kun je aan het dna zien dat iemand uit Nederland komt. En dat dna vertelt ook nog iets over de geschiedenis van het volk. Zo lijken Nederlanders honkvaster te zijn geworden in de laatste paar eeuwen.

Dat blijkt uit een onderzoek waarin Nederlandse wetenschappers van zeven universiteiten het volledige dna van 769 gezonde Nederlanders uit 250 families in kaart brachten. De deelnemers kwamen uit alle provincies behalve Flevoland.

De onderzoekers denken dat de aloude theorie dat Nederland vanuit het zuiden bevolkt is geraakt, waarschijnlijk klopt. Van zuid naar noord neemt de gelijkenis van dna-volgordes namelijk toe. Het lijkt erop dat de bevolking, na de eerste vestiging, weer vaak is verkast.

Die verhuizingen zijn consistent met de vele veranderingen in het Nederlandse landschap, veronderstellen de onderzoekers. Zo hebben Noord-Hollanders en Friezen meer met elkaar gemeen dan je op basis van de afstand zou verwachten, vermoedelijk omdat er eeuwen geleden geen water lag op de plek van het IJsselmeer.

'In grove lijnen kun je zeggen dat Nederlanders een paar duizend jaar geleden vaak hun boeltje hebben gepakt', zegt Paul de Bakker, een van de hoofdonderzoekers en hoogleraar genetische epidemiologie en bioinformatica aan het UMC Utrecht. Uit recentere dna-varianten, die ontstonden vanaf zo'n vijfhonderd jaar geleden, maken de onderzoekers juist op dat men tegenwoordig meer verknocht is aan zijn eigen stek: deze nieuwere dna-varianten deelt men het meest met de provinciegenoten. Dat is het sterkst in Overijssel en Noord-Brabant. In de provincies Zuid-Holland en Utrecht is meer genetische overeenkomst te zien met andere regio's, mogelijk door verstedelijking.

Deze historische reconstructies baseerden de onderzoekers op dna-fragmenten waarin de deelnemers verschillen of overeenkomsten vertoonden. Die hebben namelijk een verschillende 'leeftijd'. Korte stukjes dna zijn ouder, terwijl langere stukken dna op een recentere relatie duiden.

Op basis van de korte stukjes dna concluderen de onderzoekers dat Nederlanders, ongeacht waar ze vandaan komen, meer gemeen hebben met degenen uit de noordelijke provincies dan met provinciegenoten. Dat kan komen doordat talloze overstromingen de noordelijke bevolking dwongen naar het zuiden te trekken.

Eigenlijk zijn die sporen van het verleden slechts een bijkomstigheid. 'Het is meer een secundair 'leukigheidje' dat we terug kunnen gaan in de tijd', zegt De Bakker. Het onderzoek had een biomedische reden: de onderzoekers hoopten vooral een goed beeld te krijgen van de variaties die er bestaan in de genetische code, om zo een soort catalogus te kunnen opstellen van de rol van dna bij verschillende ziektes. Nederland heeft met het onderzoek een primeur, want het is het eerste land dat zo'n gedetailleerd beeld heeft van het genoom. De studie, die plaatsvond binnen het nationale samenwerkingsverband BBMRI-NL voor biomedisch onderzoek, verscheen deze week in Nature Genetics.

De gegevens geven een goed beeld maar, zegt De Bakker, voor een goede reconstructie van de Nederlandse stamboom zijn meer data nodig. 'We hebben nog belangrijke vragen te beantwoorden', zegt onderzoek Cisca Wijmenga. 'Het is alsof we met een telescoop de ruimte in kijken, maar nog niet zo goed weten wat we eigenlijk zien.'

undefined

GENOOM HELPT BEGRIP VAN ZIEKTEN

Het in kaart brengen van het Nederlands genoom moet helpen om ziekten beter te begrijpen. Zo wijst het onderzoek uit dat niet iedere ernstige fout in het dna hoeft te leiden tot ziekte.

Een paar deelnemers hadden een mutatie waardoor een bepaald gen niet meer actief was, wat op jonge leeftijd gezondheidsproblemen zou moeten opleveren. Toch waren ze gezond. Daaruit blijkt dat dna niet alles over een persoon zegt, zegt hoofdonderzoeker Cisca Wijmenga, hoogleraar humane genetica aan het UMC Groningen. 'Sommige mensen denken: als je mijn dna leest, dan weet je alles van mij. Maar de voorspellende waarde van dna ligt veel ingewikkelder.' Kennelijk heeft het lichaam mechanismen om een kapot stukje dna te kunnen compenseren.

Een andere opmerkelijke vondst was dat kinderen soms een variatie in hun dna kunnen hebben, die hun beide ouders niet hebben. Dat bleek samen te hangen met een hogere leeftijd van de vader. Niet al die dna-mutaties hebben gevolgen, zegt Wijmenga. 'Maar wel als de verandering bijvoorbeeld net op een gen zit dat te maken heeft met de ontwikkeling van de hersenen.' Eerdere studies wezen al op een verband tussen oudere vaders en afwijkingen als autisme en schizofrenie.

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden