Mad Men Mystique

Prachtige tv, Mad Men, stijlvol seksisme. Maar het ongemak bij het kijken neemt toe, constateert Femke Halsema. 'Het ongeluk van de vrouwen breekt door de esthetiek van de serie heen'.

FEMKE HALSEMA

Thuis hangt een ingelijste foto van mijn moeder. Ze is er 18 of 19 jaar, het moet rond 1960 zijn geweest, en ze heeft een vakantiebaantje als serveerster op het strand van Zandvoort. Mijn moeder houdt een dienblad vast, haar tenue is onberispelijk: een zwart-wit gestreepte, uitwaaierende rok, een wit kanten schortje en een even onberispelijk witte blouse, om haar hals een sjaaltje. Zo professioneel als haar houding en kleding ogen, zo kwetsbaar en open is haar lachende gezicht. Schuin achter haar, enigszins vaag, keurt een man met een ontbloot bovenlijf, lui achterover hangend in een strandstoel, mijn moeder.

Sinds ik een fan ben van de serie Mad Men, doet het strandtafereel me er telkens aan denken. Het is dezelfde combinatie van verzorgde schoonheid én vrouwelijke dienstbaarheid die ook kenmerkend is voor de vrouwen die om reclamebureau Sterling Cooper en hoofdpersoon Don Draper heenzwermen.

Het is overigens ook om deze reden dat mijn moeder niet erg dol is op de foto. Het herinnert haar, zegt zij, aan een tijd waarin er meer niet dan wel mocht. Haar toekomstdromen stuitten op de eis van vrouwelijke betamelijkheid. Zo belandde zij op Schoevers en niet op de universiteit, trouwde zij op 21-jarige leeftijd met mijn vader en reisde zij niet door de Verenigde Staten zoals zij graag wilde.

Waarom kijk ik als vrouw, als mijn moeders dochter, eigenlijk zo graag naar Mad Men?

Het is prachtige televisie, dat als eerste. Elk detail is doordacht, elke scène is een bewegende mode-spread, elke dialoog is scherp, de spanning bouwt zich langzaam maar beklemmend op en de cliffhanger aan het einde van elk seizoen doet verlangen naar het volgende.

Zeker de eerste seizoenen vond ik het ook comfortabele televisie. De makers laten ons onze geschiedenis zien, als antropologen die een inheemse stam tentoonstellen. Of het nu de TV-spotjes zijn waarin artsen sigaretten aanprijzen, het seksisme, het racisme en de homofobie, de huisvrouwendepressies of het slaan van kinderen; na elke aflevering kun je gerustgesteld vaststellen dat het sinds de jaren vijftig allemaal veel beter is geworden. Het is zelf-feliciterende TV: 'jongens, jongens, wat zijn we beschaafd en redelijk geworden'.

Daarbij komt dat door de schoonheid van de serie en de aantrekkelijkheid van de hoofdrolspelers de scheve verhoudingen tussen mannen en vrouwen minder akelig lijken. Als kijker ben je snel verleid om te denken: 'wellicht was er toen sprake van seksisme maar het was wel stijlvol seksisme'.

Een modefabrikant als Louis Vuitton heeft dat goed begrepen door inmiddels een heuse lijn op Mad Men te inspireren. Ook het modemerk American Apparel adverteert nu met 'the classic girl' die zo uit serie is weggelopen. Barbie-fabrikant Mattel heeft succesvol Mad Men-poppen op de markt gebracht en Mad Men-nagellak heeft ook het daglicht gezien. Sesamstraat heeft een schattige, brave kinderversie ('happy men') uitgezonden en op YouTube is Don Drapers guide to picking up women een ware hit.

Dit is natuurlijk de geslaagde merchandising van een populaire serie maar het is ook - vriendelijk gezegd - wonderlijk dat er vooral onder vrouwelijke consumenten een nostalgisch verlangen ontstaat naar een weinig plezierige periode uit de eigen geschiedenis. En dat vrouwen zoals ik met een geamuseerde, antropologische blik kijken naar omstandigheden waarin onze moeders en oma's verkeerden.

Langzamerhand, naarmate ik meer delen heb verslonden en de retro-industrie rond Mad Men zie groeien, merk ik dat ik me minder comfortabel voel. Dat komt ook doordat de serie indringender wordt. De mannen worden pathetisch: de whisky gaat direct na het ontbijt open, de zaken gaan slecht en ze versieren met indrukwekkende snelheid telkens jongere vrouwen. En ze komen ermee weg. Voor de vrouwen geldt het tegengestelde: alle serieuze pogingen die ze ondernemen om een leven op te bouwen stranden, ze worden geridiculiseerd en bedrogen. Hun ongeluk breekt door de esthetiek van de serie heen.

Er is het ongeluk van Betty Draper, die Don verlaat na leugens en bedrog, en hertrouwt. Zij is de vrouw die Betty Friedan in 1963 beschreef in The feminine mystique: een middenklasse huisvrouw, wier horizon zich uitstrekt van de angst voor ongewenste zwangerschappen, koekjes bakken, tot het geregelde bezoek aan de psychiater. Daar bespreekt ze, in de woorden van Friedan, 'het probleem dat geen naam heeft': leegte, verveling, eenzaamheid. Ook haar nieuwe huwelijk verlost haar daar niet van, maar bezegelt juist haar eentonige bestaan. Geleidelijk verwordt zij tot het kindvrouwtje dat ze bestemd was te zijn.

Tegenover haar staat copywriter Peggy Olson als een vertegenwoordiger van een nieuwe klasse werkende vrouwen. Zij bekoopt dat wel met geringere aantrekkelijkheid, humorloosheid, het afstaan van haar kind na een liefdeloze affaire met een getrouwde meerdere en, ondanks dat ze nog jong is, de snel afnemende kans dat ze ooit een geschikte man vindt. Een voorzichtige carrière maakt ze wel, liefde is er voor haar niet.

Joan Holloway, de oogverblindende secretaresse, spreekt het meeste tot de verbeelding. Zeker in het begin lijkt zij meester van haar seksualiteit, van de mannen die haar omringen, fier en van zich af bijtend. Zij is een fatale, zelfstandige vrouw. Maar onvermijdelijk drukt de moraal van de tijd ook op haar als zij zich verzoent met een verstandshuwelijk, nadat haar aanstaande man haar eerst heeft verkracht, om daarna lijdzaam af te wachten als hij naar Vietnam vertrekt.

Terwijl de serie zich langzaam in de richting van onze tijd beweegt, komen de vrouwen en hun problemen ook dichterbij.

Halverwege het vierde seizoen hebben Peggy en Joan bijvoorbeeld een aanvaring. Joan is vernederd door een jonge mannelijke copywriter die - tot grote hilariteit van zijn collega's - een cartoon heeft gemaakt, waarin zij op haar knieën haar baas bevredigt. Ze is gekwetst, maar de tirade die ze afsteekt wordt weggehoond. Peggy, hoger in rang, haalt verontwaardigd verhaal bij Don Draper. Die oordeelt dat zij zelf moet optreden, vergezeld van de opmerking: 'boys will be boys'. Peggy ontslaat de man en meldt Joan trots haar te hebben verdedigd. Maar Joans antwoord is even meedogenloos als machteloos: 'Jij wilt belangrijk zijn. Geloof me, ze blijven cartoons tekenen. Het enige dat jij hebt aangetoond, is dat ik een onbetekenende secretaresse ben en jij een humorloos kreng'.

In de alledaagsheid van de vernedering is dit niet een gebeurtenis uit een voorbije tijd. Natuurlijk zijn moderne westerse vrouwen lichtjaren verwijderd van de stelselmatige achterstelling waaraan de Mad Men-vrouwen blootstonden. Maar terwijl ik op dvd het vierde seizoen afkeek, brak de affaire Dominique Strauss Kahn los. Hoewel zijn schuld nog moet worden vastgesteld, heb ik teveel vergoelijkende reacties gelezen over de lastige positie van mannen met macht. Hoeveel goede vrouwelijke kamerleden heb ik de afgelopen jaren niet gepasseerd zien worden door - niet per se betere - mannelijke collega's als fractievoorzitter en politiek leider? Kennen wij niet nog een belastingregeling die vrouwen stimuleert om thuis te blijven? Hebben wij niet een premier die de afwezigheid van vrouwen in zijn kabinet uitlegt als een noodzaak om in kwaliteit te investeren? Hoe kan het ook dat een partij met officieuze toegang tot de regeringsmacht vrouwen het passief kiesrecht blijft ontzeggen? En dat de discussie daarover wordt weggewuifd als 'achterhaald'?

Het zijn maar een paar vragen, geïnspireerd door een prachtige, maar uiteindelijk ook oncomfortabel makende serie.

Toen de Volkskrant mij benaderde, was het verzoek over de serie, het rollenpatroon tussen mannen en vrouwen en de aantrekkingskracht van Don Draper te schrijven. Inderdaad, het is een aantrekkelijke man, maar 'my mama warned me'.

Mad Men, derde seizoen: woensdag Ned 2, 23.00 uur.

Femke Halsema wordt freelance-medewerker van de Volkskrant. Halsema (45), tot eind vorig jaar leider van GroenLinks, heeft met vreugde afscheid genomen van de politiek en begint aan een nieuw bestaan als bestuurder (als commissaris van de Weekbladpers Groep) en journalist. Ze zal geregeld artikelen voor de Volkskrant schrijven.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden