Analyse Europees parlement

Macron en Orbán maken zich op voor de strijd om Europa

In het zicht van de Europese verkiezingen volgend jaar zetten de progressieve Franse president en zijn populistische Hongaarse tegenhanger de verhoudingen alvast op scherp. Wat betekent dat voor het Europese partijenlandschap?

De Europese verkiezingen gaan volgend jaar mei om meer dan het kiezen van een nieuw Europees parlement. Het wordt een gevecht om de ziel van Europa, een gevecht tussen progressiviteit en populisme. Althans: als het aan de Franse president Emmanuel Macron en de Hongaarse premier Viktor Orbán ligt.

Zij waren vorige week duidelijk over wat er volgens hen bij de verkiezingen op het spel staat. Orbán zei tijdens een ontmoeting met de geestverwante Italiaanse vicepremier Matteo Salvini, dat Macron als aanvoerder van het Europese pro-immigratiekamp hun grootste vijand is. De Fransman nam deze uitdaging vanuit het populistisch-nationalistische kamp meteen aan. ‘Het is duidelijk dat nationalisten en progressieven op dit moment steeds sterker tegenover elkaar komen te staan. Als zij mij als hun grootste tegenstander willen zien, dan hebben zij gelijk’, zei hij tijdens een rondreis in Scandinavië.

Het is nog vroeg, de verkiezingen zijn pas over negen maanden, maar nu al lijken het thema en de frontlinies zich af te tekenen. Daarbij ligt het accent niet op economie maar op cultuur. Dat is niet verrassend. Eind vorig jaar schreef de Financial Times al op grond van de Eurobarometer dat als gevolg van het economisch herstel en het bezweren van de euro-crisis de zorgen van de kiezers zich verplaatsten naar kwesties als etniciteit, identiteit en religie. Bijna de helft van alle Europeanen (49 procent) beschouwde de globalisering als een bedreiging van de identiteit van hun land.

Emmanuel Macron. Beeld AFP

De elite van ’68

Deze zomer gaf Orbán in een lange rede aan wat in zijn ogen en woorden de scheidslijnen zijn. Het is multiculturalisme versus christelijke cultuur; pro-immigratie versus anti-immigratie; ‘variabele’ gezinnen versus het christelijke gezinsmodel van man en vrouw; de federalistische Europese Unie van Brussel versus het Europa van de natiestaten. Volgens de Hongaarse premier is alles de schuld van de elite, in het bijzonder ‘de elite van 68’.

Hij wil een correctie en voelt zich gesterkt door ‘de ruk naar rechts’ in Oostenrijk, Italië en ook een beetje in Duitsland. In al die landen en in Frankrijk en Oost-Europa zitten rechts-populisten in de regering of trekken zij veel kiezers. In navolging van Orbán wil de Franse extreem-rechtse leider Marine Le Pen dat de Europese verkiezingen een keus worden tussen ‘federalisme en massa-immigratie enerzijds en het Europa van vrije naties en identiteiten anderzijds’.

Macron wil de handschoen opnemen, samen met andere progressieve krachten in Europa die net als hij voorstander zijn van een sterke EU en van open, diverse samenlevingen. Maar hoe hij dat wil gaan doen, is nog een vraagteken. In de Franse verkiezingen van 2017 richtte hij zijn eigen beweging En Marche! op en zette hij het politieke landschap op zijn kop door de grote, traditionele middenpartijen ter rechter- en linkerzijde leeg te eten. 

Viktor Orbán . Beeld EPA

Kunststukje

Wil hij dat kunststukje herhalen met een Europese En Marche!-beweging waarbij partijen in andere EU-staten naar hem overlopen? Of houdt hij het bij een los verband met gelijkgezinden en kijkt hij na de verkiezingen met welke verwante partijen hij een verbinding wil aangaan om de dingen in het Europees parlement naar zijn hand te zetten? Onder traditionele Europese partijen volgt iedereen met argusogen wat er allemaal kan gaan veranderen.

Ook al omdat Orbán voor de zomer eveneens flirtte met de gedachte een pan-Europese anti-immigratiepartij op te zetten. Het was een verkapt dreigement aan het adres van de christen-democraten van de Europese Volkspartij, waarbij Orbáns Fidesz-partij is aangesloten. Een deel van de EVP, onder wie de parlementariërs van het CDA, wil van de Hongaar af vanwege zijn rechts-nationalistische politiek, maar een ander deel, waaronder de Beierse CSU, wil dat niet. 

Belangrijk is ook dat de EVP graag de grootse fractie wil blijven en daarom de Fidesz-zetels moeilijk kan missen. Orbán heeft inmiddels gezegd dat hij toch geen interesse heeft in een breuk omdat de EVP op het punt van bijvoorbeeld grensbewaking in zijn richting beweegt.

Opschudden

Niettemin blijft de kans dat de verkiezingen de bestaande politieke verhoudingen flink kunnen opschudden. Nu wordt de dienst in het Europees parlement uitgemaakt door een coalitie van christendemocraten (EVP) en sociaaldemocraten (S&D). Soms gesteund door de liberalen van ALDE. 

De stabiliteit van deze constellatie kan onder druk komen te staan door Macron, een wispelturige Orbán, een nieuw sociaal-democratisch verkiezingsechec, een populistische opmars en verregaande fragmentatie. Het zijn roerige tijden, en dat kan zich ook uiten in de Europese verkiezingen.

Kandidaat voorzitter

De eerste kandidaat voor de opvolging van Jean-Claude Juncker als voorzitter van de Europese Commissie heeft zich maandag gemeld. Het is de Duitse christen-democraat Manfred Weber. Hij heeft de steun van kanselier Angela Merkel.

Weber (46) is lid van de CSU, de Beierse zusterpartij van Merkels CDU. Hij leidt momenteel in het Europees parlement de christendemocraten van de Europese Volkspartij (EVP).

Wil Weber daadwerkelijk de opvolger van Juncker worden, dan moet hij nog een aantal hordes nemen. Eerst moet hij in november door de EVP tot haar ‘Spitzenkandidat’ (topkandidaat) worden gekozen voor de Europese verkiezingen van volgend jaar. Als de EVP daarin de grootste wordt, dan heeft hij vervolgens nog de steun nodig van een meerderheid van het nieuw gekozen parlement en van de Europese leiders.

De Beierse conservatief staat bekend als bruggenbouwer en man van het compromis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.