NieuwsFranse stoelendans

Macron benoemt Castex als opvolger van afgetreden premier Philippe

De Franse president Macron heeft Jean Castex vrijdag benoemd tot premier. Castex volgt Édouard Philippe op die een paar uur eerder, zoals werd verwacht, zijn ontslag had ingediend. Castex coördineerde de afgelopen weken de beëindiging van de lockdown. 

De nieuwe premier Jean Castex (links) en president Emmanuel Macron, hier bij een ontmoeting in januari. Beeld AFP

De conservatieve Jean Castex, lid van de centrum-rechtse partij LR, moet een nieuwe regering gaan vormen. Het vertrek van Philippe hing al enige tijd in de lucht. Met een nieuwe kabinetsploeg wil Macron de rest van zijn regeerperiode invullen. In 2022 zijn er weer presidentsverkiezingen in Frankrijk.

De 55-jarige Castex werkte als ambtenaar voor diverse regeringen. Hij is burgemeester van het kleine stadje Prades in het zuiden van Frankrijk. Dat de heropening van het land tot nu toe succesvol is verlopen, wordt gezien als een van de redenen waarom Macron hem koos als nieuwe premier. De president zegt dat hij ‘een nieuw pad’ wil bewandelen in de laatste twee jaar van zijn presidentstermijn om de Franse economie weer op te bouwen.

De populaire Philippe was de laatste tijd zijn baan niet meer zeker. Hij was niet alleen te rechts voor de ‘groene bocht’ die Macron wil maken, ook dreigde hij zijn baas in populariteit te overvleugelen. Dat kwam de president slecht uit met de naderende presidentsverkiezingen in het vooruitzicht. 

Afleiding

Als crisismanager was Philippe vaker in beeld dan Macron. Miljoenen Franse televisiekijkers zagen hoe in de volle donkergrijze barbe van de eerste minister een steeds verder uitdijende witte plek ontstond. Wat is er aan de hand, zo vroegen velen zich af, met de baard van Édouard Philippe? In de dagen dat het nieuws werd beheerst door ic-opnames en dodenaantallen was die vraag in veel huiskamers een welkome bron van afleiding.

Serieuze kwaliteitskranten waagden zich aan uitvoerige exegeses over de mogelijke oorzaken van de plotselinge verkleuring. En kwamen tot een andere, opvallende observatie: hoe witter zijn baard, des te populairder werd Philippe.

Sinds het begin van de pandemie straalde de nuchtere, ingetogen premier vertrouwen uit. Zijn populariteit steeg in drie maanden tijd met 17 procent. Zondag werd hij de glansrijke winnaar van de burgemeestersverkiezingen in de Normandische havenstad Le Havre. (In Frankrijk kunnen nationale politici meedoen aan burgemeestersverkiezingen zonder het ambt bij winst daadwerkelijk te vervullen. Een van Philippe’s wethouders zal de honneurs waarnemen als plaatsvervangend burgemeester.)

Je zou zeggen dat Macron in zijn handen kneep met zo’n solide premier. In 2017 was de centrumrechtse Philippe, toen nog baardloos, de eerste keus van de kersverse president. Sindsdien heeft de oud-burgemeester – van 2010 tot 2017 zetelde Philippe daadwerkelijk in het stadhuis van Le Havre – zich bewezen als een kundig bestuurder die je om een boodschap kunt sturen.

Ontslag

Toch werd in de Franse media al weken verwoed gespeculeerd over het mogelijke ontslag van de premier, die Macron al te zeer dreigde te overvleugelen.

Het klinkt onwerkelijk, een premier die wegens succes wordt ontslagen, maar in zekere zin tekent het juist de klassieke verhoudingen binnen het ‘couple exécutif’, zoals de president en zijn premier in Frankrijk worden genoemd. De president is de kapitein die de politieke koers bepaalt, de premier de stuurman die het beleid uitvoert.

De Franse president Macron en ex-premier Edouard Philippe. De twee zijn in veel opzichten elkaars tegenpolen. Beeld EPA

Als de president het beleid wil bijsturen, is het vervangen van de stuurman een voor de hand liggende optie. Sinds Charles de Gaulle, die de functie van premier in 1958 in het Franse staatsbestel introduceerde, zijn er acht presidenten geweest, en 22 premiers. Behalve De Gaulle zelf is er maar één president geweest die niet tussentijds van premier is gewisseld: Nicolas Sarkozy, niet toevallig de man die zijn eerste minister Francois Fillon zijn ‘werknemer’ noemde.

Onder-president

Édouard Philippe was allesbehalve een werknemer van Macron. Hij ontpopte zich de voorbije maanden juist als een soort onder-president die zijn baas in populariteitspeilingen ver achter zich laat. De twee zijn in veel opzichten elkaars tegenpolen. Terwijl Macron met zijn oorlogsretoriek wel erg geforceerd presidentieel probeerde over te komen – ‘churchillien’, noemde zijn eigen entourage een van zijn coronatoespraken – wist de rustige, sobere Philippe volgens velen precies de juiste toon te vinden.

De onderwijzerszoon uit Normandië was een stuk minder elitair dan zijn baas in het Élysée. Hij is amateurbokser en zelfverklaard bierliefhebber en staat bekend om zijn droge humor. Samen met vriend en collega-politicus Gilles Boyer schreef hij twee politieke thrillers (‘In de schaduw’ en ‘Het uur van de waarheid’).

Dat Philippe nu zelf verwikkeld is geraakt in een scenario dat niet in zijn boeken zou misstaan, is vooral het gevolg van zijn politieke signatuur. Voor hij als premier toetrad tot het centrumkabinet van Macron, maakte hij carrière binnen de rechtse partij les Républicains (LR). Hij is een juppéiste, een volgeling – en voormalig medewerker – van Alain Juppé, die zelf premier was onder Jacques Chirac. Juppé en Philippe vertegenwoordigen ‘humanistisch rechts’: de linkerflank van rechts Frankrijk.

Man van rechts

Net als onder meer minister van Financiën Bruno Le Maire stapte hij in 2017 over van LR naar het kamp van Macron, die zowel centrumrechtse als centrumlinkse medestanders probeerde te werven voor zijn politieke project. Maar in tegenstelling tot de meeste overlopers is Philippe nooit lid geworden van La République en Marche. ‘Ik ben een man van rechts’, zei hij bij zijn beëdiging als premier.

Macron, die het Franse volk tijdens de coronacrisis beloofde dat hij zichzelf opnieuw zou gaan uitvinden, wil in de resterende 18 maanden van zijn presidentschap juist bewijzen dat ook centrumlinkse, progressieve kiezers – die hem in 2017 aan zijn overwinning hielpen – bij hem in goede handen zijn. Die aanvankelijke achterban heeft hij van zich vervreemd: het beleid van zijn regering helde tot dusver over naar rechts.

Er werd volop gespeculeerd over de personele stoelendans die Macron aan het bekokstoven was. Vast stond dat er deze zomer een aantal ministers zouden worden vervangen, zodat de accenten van de regering meer op links zouden komen te liggen. De ‘derde acte’ van zijn presidentschap moet socialer en groener worden.

Groene bocht

Zondag bleek ondubbelzinnig dat die virage vert (‘groene bocht’) ook electoraal van groot belang is. De groene partij EELV sleepte in de grote steden het ene na het andere burgemeesterschap binnen. Lyon, Bordeaux, Straatsburg: steden waar Macron in 2017 grote overwinningen boekte, stemden nu massaal op de écolos.

Maandag liet Macron meteen merken dat het hem menens is. Hij zei bereid te zijn 146 van de 149 aanbevelingen van de door hem in het leven geroepen ‘Burgerconventie over het klimaat’ over te nemen en beloofde 15 miljard euro extra voor de ecologische transitie van de economie.

De grote vraag was of de president zijn groene bocht geloofwaardig kan maken met Philippe aan het roer. De president ‘weet wat ik kan, en wat ik niet kan’, zei de premier zelf enigszins cryptisch. Niet veel later zei hij dat hij ‘graag de zee weer zou zien’. Het leek een verwijzing naar een eventuele uitvluchtroute: als het regeringsbeleid hem te links wordt, kan hij altijd in Le Havre terecht.

Voor Macron was het een duivels dilemma. Politiek-inhoudelijk was het een logische zet zijn Philippe te vervangen. Maar met het oog op de presidentsverkiezingen van 2022 is dat een potentiële kamikazeactie: als de populaire premier het tegen Macron besluit op te nemen, is hij vermoedelijk uiterst kansrijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden