Opinie

Machtsstrijd VS houdt Europa spiegel voor

Kijk naar de verkiezingsstrijd in Amerika, zegt Thomas von der Dunk. Dan zie je wat in Europa gaande is. 'Een opstand van een met toenemende bestaansonzekerheid geconfronteerde bevolking tegen een elite, die zich met haar neo-liberale beleid vooral zelf bedient.'

Thomas von der Dunk en cultuurhistoricus.
Geert Wilders maakt een selfie met Marine Le Pen tijdens het eerste Europe of Nations and Freedom Congress in Milaan, afgelopen januari. Beeld afp
Geert Wilders maakt een selfie met Marine Le Pen tijdens het eerste Europe of Nations and Freedom Congress in Milaan, afgelopen januari.Beeld afp

'Blijft het Witte Huis gesloten voor idioten?' Zo luidde iets meer dan vier jaar terug de kop boven een trilogie van columns van mijn hand bij de vorige race naar het Amerikaanse presidentschap, die van 2012. Toen waren het Sarah Palin en Rick Santorum die de Republikeinse partij geestelijk onveilig maakten - de tweede is inmiddels afgehaakt, de eerste heeft zich met een hysterische toespraak achter The Donald geschaard - nu valt Ben Carson in die categorie.

Een Zevende-dags Adventist die Obamacare als het ergste sinds de slavernij beschouwt en meent dat de Holocaust voorkomen had kunnen worden als de joden vuurwapens hadden gehad. Kwaliteiten als hartchirurg zeggen kennelijk nog niets over de kwaliteit van de eigen hersenpan.

Carson was gelukkig kansloos, al kreeg hij dat zelf pas op Super Tuesday door, maar om te zeggen dat daarmee de Heilige Geest over de Republikeinen vaardig is geworden, gaat te ver. Omdat Rubiootje, de laatste 'gematigde' favoriet, er weinig van bakt, lijkt de enige overgebleven serieuze uitdager van Trump nu de fundamentalistische kwezel Ted Cruz, die door het eigen partij-establishment zo mogelijk nog meer wordt gehaat. Diens vroomheid staat het hanteren van de meest smerige campagnetrucus niet in de weg, waarvoor dan achteraf, als de winst veilig binnen is, natuurlijk met uitgestreken gezicht excuses worden aangeboden.

Zonnekoning Donald

Hoe dan ook: de strijd binnen de Grand Old Party gaat zo tussen een geniale idioot en een levensgevaarlijke zeloot. 'Lodewijk de Veertiende met LSD", zo betitelde D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma de eerste dinsdag in Nieuwsuur.

Daar zit misschien meer in dan hij zelf beseft. Gelijk de vorige Zonnekoning beschouwt ook Zonnekoning Donald het presidentschap bijna als geboorterecht. En gelijk zijn illustere voorganger denkt hij ook zijn land (weer) groot te maken door agressieve taal jegens onwelgevallige buurstaten uit te slaan, en door de staat Grote Werken uit te laten voeren, op infrastructureel en bouwkundig gebied.

Net als Lodewijk de Veertiende heeft Trump een uniek talent voor het beledigen van zijn concurrenten, die slechts met machteloos gespartel weten te reageren. Dat geldt ook voor de partijtop. Veel medelijden met haar is overigens niet op zijn plaats. Die partijtop heeft dat namelijk over zichzelf afgeroepen, zowel de grove stijl, als de inhoud van de boodschap waarmee Trump nu tot haar ontzetting zo goed scoort. Eerst de stijl: acht jaar lang hebben de Republikeinen op elk vlak getracht Obama het leven zuur te maken, en zijn presidentschap met persoonlijke verdachtmakingen - 'hij is een moslim en niet hier geboren' - te delegitimeren.

De Republikeinen konden het eenvoudigweg niet verkroppen dat zij tot tweemaal toe de presidentschapsverkiezingen verloren hadden, omdat zij het bezit van de staatsmacht min of meer als hun natuurlijk recht beschouwen. Dat is iets, wat zij ook met enkele rechtse partijen in Europa gemeen hebben.

Het is een sentiment dat onderhuids eveneens leeft bij de Tory's in Groot-Brittannië, bij de CDU in Duitsland en bij de Spaanse Conservatieven; een linkse regering wordt min of meer als illegaal beschouwd, en dan is elk wapen geoorloofd om haar zwart te maken. Zie hoe koppig de Spaanse premier Rajoy, ofschoon na zijn vernietigende nederlaag afgelopen december nog verder wegzakkend in een moeras van corruptie, aan de macht poogde vast te houden.

Onderhuids sentiment

Maar niet alleen de stijl, ook de inhoud van Trump is de - achteraf gezien nu al bijna logisch lijkende - uitkomst van de koers van de Republikeinen in de afgelopen jaren. Trumps (militaire) dreigementen aan het adres van onwillige andere landen liggen in het directe verlengde van het 'either you are with us, or you are with the terrorists' van Bush junior. En zijn protectionistisch-etatistische benadering - waarvoor hij bij Lodewijk de Veertiende te rade kan gaan - staat weliswaar haaks op de economische denkbeelden van de Republikeinse elite, maar is een antwoord op de noden van de verpauperende, lageropgeleide blanke achterban.

Die heeft niets aan al die belastingverlagingen voor de rijken, waarmee ook nog de nu afgehaakte president-in-spé Bush III schermde, en evenmin veel aan de vrijhandel en open grenzen met bijbehorende immigratie, die voor het grote bedrijfsleven aantrekkelijk zijn omdat die de lonen drukken. De zogeheten 'gematigde' Republikeinen - naast Jeb Bush ook Marco Rubio - zijn verstokte neo-liberalen, die met hun beleid slechts een kleine bovenlaag dienen, ten dienste van wier belangen gaandeweg het hele Amerikaanse bestel was ingericht.

In dat opzicht was de Grand Old Party de facto in een corrupte organisatie veranderd, waarbij multimiljonairs, door de campagne van hen welgevallige kandidaten voor het Congres of het Witte Huis te financieren, ook het gewenste beleid aanschaften - een smet, waarvan overigens ook Hillary Clinton niet helemaal vrij is.

Opstand

Tom-Jan Meeus maakte ons afgelopen zondag in Buitenhof attent op de verbijstering van de olieboer-broers Koch, die tot nu toe het anti-klimaat en het pro-wapenbeleid van de Republikeinen hadden ingekocht, en thans met hun miljarden bleven zitten; Trump is niet in hun bijdrage geïnteresseerd, die koopt de macht op eigen kracht.

Wat wij in Amerika zien, lijkt sterk op wat in Europa gaande is: een opstand van een met toenemende bestaansonzekerheid geconfronteerde bevolking tegen een elite, die zich met haar neo-liberale beleid vooral zelf bedient. Ter linkerzijde neemt dat ginds de vorm aan van de beschaafde Sanders, ter rechterzijde die van populisten als Trump, die - zoals Wilders en Le Pen - links economische en rechts culturele standpunten combineren met nationalistische vreemdelingenhaat.

Dat was, bij alle verschil, al de mix waarmee tijdens de vorige westerse megacrisis Mussolini en Hitler de macht wisten te verwerven. Als Clinton II al het Witte Huis haalt, dan wordt dat dus zeker geen walk over, ook omdat zij deel van die elite is.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden