Machtsstrijd in het Kremlin: tijd van politbureau is terug

De 'tandem Poetin-Medvedev' is niet meer. De zaak tegen Pussy Riot doet het 'stabiele systeem' van Poetin schudden. Hoe kan dat? De elite is verdeeld: een studie wijst maar liefst acht factieleiders aan.

ARNOUT BROUWERS

Hoe ironisch, dat Vladimir Poetin - de sterke man die 'Rusland weer op de kaart zette' - nu heerst over een land dat op het internet is omgedoopt van 'Russia' tot 'Pussia'.

Hoe is het zo gekomen? En wat staat Rusland verder te wachten? Poetins derde verkiezing tot president stond immers in het teken van tumult op straat, een grote kapitaalvlucht uit Rusland en het einde van de zorgvuldig bewaakte politieke 'consensus' die de afgelopen twaalf jaar voor 'stabiliteit' zorgde.

Russische Kremlinkijkers (onder wie een groeiend aantal dat tot voor kort zelf in het Kremlin werkte) zien drie scenario's. Het eerste is dat alles weliswaar veranderd lijkt, maar hetzelfde zal blijven: Poetin blijft de ultieme arbiter van de machtige facties die elkaar op elk vlak bestrijden, maar voor wie te veel op het spel staat (vooral hun rijkdom en hun bescherming tegen rechtsvervolging) om het systeem uiteen te laten spatten.

Het tweede is de regelrechte instorting van dit systeem, wat kan uitmonden in tumult, oproer en zelfs revolutie. Dit is waar sommige radicale oppositieleiders op zinspelen.

Meer kans maakt op den duur een derde weg: een 'interne revolutie' binnen de elite, waarin Poetin met alle egards het toneel verlaat en zijn plaats wordt ingenomen door een nieuwe leider die een ander gezicht plakt op hetzelfde systeem. Of dat nu de liberaal georiënteerde Aleksej Koedrin is of een nationalistische populist als Dmitri Rogozin, als hij maar 'betrouwbaar' is.

Volgens deze zienswijze ligt de sleutel voor het begrip van de stormachtige revolutionaire ontwikkelingen in Rusland het afgelopen jaar in de moeilijk te ontwaren gevechten tussen regerende clans.

'Het land wordt opnieuw geregeerd door het politbureau', kopte Gazeta.ru maandag (het politbureau was in de Sovjet-tijd het beleidmakend orgaan van het Centraal Comité van de Communistische Partij). Het was een verwijzing naar een uitvoerig onderzoek van de consultant Jevgeni Mintsjenko onder zestig invloedrijke bureaucraten, zakenlieden en andere leden van 's lands elite, die anoniem hun visie ontvouwden over de vraag hoe het land wordt bestuurd.

Politbureau 2.0

De studie, getiteld Politbureau 2.0, rekent af met het idee dat er een sterke machtshiërarchie bestaat, bestuurd door één persoon: Poetin. De studie identificeert acht leiders van verschillende facties die samen het 'politbureau' vormen. Sommigen zitten in de regering of in Poetins Kremlinstaf, anderen beheersen het militair-industriële complex, het politieke domein, de bureaucratische voorhoede of de belangrijkste sectoren van de economie.

'Het politbureau vergadert nooit gezamenlijk en de formele status van zijn leden correspondeert niet altijd met hun werkelijke invloed op de besluitvorming', zegt het rapport. Het is een informeel systeem, dat als belangrijkste doel heeft het 'interne evenwicht' te bewaren. Terwijl de kassa blijft rinkelen voor zijn leden en hun achterban.

Op zich niets nieuws onder de zon: dit systeem is al in de beginjaren van Poetin ontwikkeld. Het doel was de herverdeling van Rusland's natuurlijke rijkdommen over een nieuwe, vaak direct aan Poetin gerelateerde elite: cohorten uit de geheime dienst, judovrienden en leden van Poetins Petersburgse 'datsjaclub', die miljonairs of miljardairs werden.

Wel nieuw is de interne rot, de tweespalt die tot smerige trucjes op het hoogste niveau leidt. De 'tandem Poetin-Medvedev' is niet meer, maar Medvedev is nog wel lid van het politbureau en is voorzien van een stevige machtsbasis.

Er zijn Poetinaanhangers die het ontstaan van de protestbeweging en de plotseling toegenomen kritische geluiden in voorheen 'betrouwbare' media wijten aan een complot van 'liberalen' die Medvedev in het Kremlin wilden houden. Zij zouden er het afgelopen jaar alles aan hebben gedaan om de terugkeer van Poetin te koppelen aan stagnatie, sclerose, de toename van corruptie en confrontatie met het Westen.

Zo beschrijft Andranik Migranjan in The National Interest hoe voorlieden uit Medvedevs denktank Insor, geholpen door zijn economisch adviseur Arkadi Dvorkovitsj en oud-Kremlin-spindoctor Gleb Pavlosvski, de aanval op Poetin openden. Ze zetten daarmee het sein op groen voor anderen. 'Terwijl zijn grote populariteit Poetin vroeger onaantastbaar maakte voor aanvallen van journalisten of experts, was dit taboe nu verdwenen.'

En in Russki Reportjor zegt de ultraconservatieve filosoof Aleksandr Doegin dat 'de protesten, de witte linten, zelfs de actie van Pussy Riot' allemaal georganiseerd zijn door mensen die op een 'tweede perestrojka' hopen. 'Ze mogen op Medvedev schelden en in hem teleurgesteld zijn, maar hij is hun bijna-Gorbatsjov, bijna-Jeltsin en bijna-Navalny.'

Dat het ontstaan van de protestbeweging te wijten is aan een complot tegen Poetin mag vergezocht zijn, maar dat geldt niet voor de vaststelling dat de diepe verdeeldheid binnen de regerende elite de protestbeweging wind in de zeilen blies.

Medvedevs vijanden

Begin deze maand sloegen anonieme vijanden van Medvedev terug met de film Verloren Dag over de oorlog met Georgië in 2008. Generaals uiten in de film kritiek op Medvedev, die lang zou hebben geaarzeld over het sein voor de tegenaanval (vandaar de titel). Dat zou aan duizend Russische militairen het leven hebben gekost. Pas na ingrijpen van Poetin zou Medvedev hebben gehandeld.

De sluwe anti-Medvedevfilm werd op tv vertoond en hoewel de makers anoniem zijn gebleven, twijfelt niemand eraan dat alleen invloedrijke krachten de topgeneraals met deze boodschap voor de camera kunnen krijgen.

De gepresenteerde feiten kloppen niet, maar de film is interessant als voorbeeld van twisten binnen de elite die de hoogste regionen hebben bereikt en openlijk worden uitgevochten. Dat vervolgens Medvedev en Poetin elkaar tegenspraken over wie wanneer had gebeld aan het begin van de oorlog, maakte het beeld er niet mooier op.

Ook op andere fronten woedt strijdt tussen leden van het politbureau. Als president probeerde Medvedev Poetins 'energietsaar' Igor Sesjin een kopje kleiner te maken. Maar nu is Sesjin terug om 'het publieke eigendom in de energiesector te consolideren'.

Andere frontlinies: de lang voorgenomen privatiseringen die met jaren zijn uitgesteld en Poetins gigantische investeringen in de strijdkrachten die intern op grote weerstand stuiten.

Strijd binnen de elite is niets nieuws in Rusland, maar zij wordt explosief als ze zich ook uitstrekt over het gewenste politieke model. Poetins antwoord op de protesten van de stedelijke middenklasse, met wie een deel van de elite zich identificeert, is repressie.

De afgelopen maanden is de vrijheid van demonstreren verder gekortwiekt en de 'bestuurlijke druk' toegenomen op kritische Doema- leden, lastige maatschappelijke organisaties en leiders van de straatprotesten. Pussy Riot is slechts het mediagenieke topje van de ijsberg.

Aleksej Koedrin, de oude vriend en bondgenoot van Poetin die vorig jaar uit de regering stapte, heeft kritiek geuit op Poetins bejegening van de mondig geworden middenklasse. De 'creatieve klasse', zoals zij vaak wordt aangeduid in Rusland, is voor een deel van de elite juist de hoop voor de toekomst.

'Een harde aanpak zonder positieve agenda brengt niets goeds', zegt een anonieme bron uit het Kremlin. Het verscherpt tegenstellingen in de maatschappij en kan 'gematigde dissidenten' radicaliseren.

De voorlopige uitkomst van de verdeeldheid binnen de elite is niet revolutie, maar inertie. Zowel inzake de economie als de inrichting van de politieke ruimte overheerst onzekerheid. Afgaand op het Wit-Russische voorbeeld, waar president Loekasjenko de succesvolle repressie van de oppositie wist te combineren met flinke groei in de handel met Europa (met 'Loekasjenko-critici' Duitsland en Nederland voorop), ligt de keuze van meer repressie voor de hand.

Maar Rusland is geen Wit-Rusland en Poetin geen Loekasjenko. Repressie in het moderne, mondiger Rusland is een kunststukje, balanceren op een slap koord. Ga je te ver, dan kan het volk je verslinden; doe je niets, dan zullen de hardliners uit het politbureau bloed ruiken.

Geconfronteerd met het ondenkbare - oppositie! - heeft Poetin gekozen voor een volks populisme: hij is de voorman van het echte volk, de hardwerkende Rus in de provincie die spuugt op de heiligschennis van Pussy Riot. De vervolging van de drie jonge vrouwen past naadloos in de strategie waarbij Poetin de held blijft van de 'zwijgende meerderheid' en de Russisch-orthodoxe moraal verdedigt tegen verziekte westerse alternatieven.

Poetins cadeau

Daar moet Rusland het voorlopig dus mee doen: het eerste scenario. Maar zoals de Russische schrijver Victor Erofejev deze week schreef, heeft Poetins stabiliteit vanaf 2000 de Russen onverhoopt een groot cadeau gegeven: vrijheid in het persoonlijke leven. 'Alleen een kortzichtig politicus zou niet inzien dat persoonlijke vrijheid in de middenklasse niet zou leiden tot een roep om sociale vrijheden en daarna politieke. De president zelf stond aan de wieg van de geboorte van de protestbeweging.'

Aleksej Navalny zei eerder al dat Poetin de golf van protestgevoelens over zichzelf had afgeroepen - maar hij doelde op de onmetelijke corruptie die een steeds belangrijker kenmerk van het systeem is geworden.

Misschien blijkt Poetins strategie - conservatief populisme met selectieve repressie - afdoende om 'het systeem' nog jaren intact te houden. Maar de roep om verandering gaat niet weg. Ze wortelt zich ook in delen van het politbureau. Zoals Michail Rostovski opmerkte in de Moskovski Komsomolets: 'De leden van de regerende elite zijn minstens zo verbonden aan het Westen als de leden van onze oppositie'. En niet alleen omdat ze daar hun miljoenen op bankrekeningen stallen.

Veel zal afhangen van een factor waarop de Russische elite geen greep heeft: de ontwikkeling van de internationale olieprijzen. In plaats van de beloofde diversificatie is de economie nog afhankelijker geworden van de inkomsten uit de olie- en gasindustrie.

Als de olieprijs instort en de politieke eisen van de stedelijke middenklasse en de sociale eisen uit de provincie bij elkaar komen, ontstaat een heel nieuwe situatie. Zo niet, dan kan de machtsstrijd nog jaren voortduren - zo niet op straat, dan toch in het politbureau zelf.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden