Opinie

'Machtspositie Kamerlid is ongepast door gebrek aan persoonlijk mandaat'

Wat er in de Nederlandse politiek ontbreekt, is de herkenbaarheid van Kamerleden, betoogt Roderik van Grieken. Dat kan anders, zoals in Groot-Brittannië waar mensen spreken over 'hun' parlementslid. Een kortere afstand tussen burger en politicus kan het vertrouwen in de politiek doen toenemen.

CDA-kamerleden Henk Jan van Ormel, Pieter Omtzigt, Ger Koopmans en Ad Koppejan tijdens het vragenuur in de Tweede Kamer.Beeld anp

De afgelopen weken zijn van vrijwel alle partijen de concept-kieslijsten bekend gemaakt. Na het nodige duw- en trekwerk binnen de partijorganisatie staat min of meer vast met welke lijst iedere partij de strijd in gaat. Tijdens de verkiezingscongressen zal er vast nog wat geschoven worden maar dat is marginaal. Feitelijk bepaalt een zeer select gezelschap wie onze volksvertegenwoordigers zijn. Het is beter om de burger een grotere vinger in de pap te geven.

Laat ik beginnen met een voordeel van de huidige praktijk. Het biedt partijen de mogelijkheid om zorgvuldig te selecteren op expertise binnen de fractie. Om de controlerende taak van het Parlement goed uit te oefenen helpt het wanneer er mensen in de Kamer zitten die inhoudelijk kennis van zaken hebben. Iedere fractie moet toch minimaal één financieel specialist hebben. Daarnaast wil je graag ook een buitenlandspecialist, iemand die verstand van de zorgsector heeft en ga zo maar door. Een gebalanceerde fractie qua kennis kan zijn controlerende taak het beste uitvoeren. Door ons kiessysteem kunnen partijen hier goed op sturen. En dat doen ze over het algemeen dan ook.

Volksvertegenwoordigers
Maar Kamerleden horen toch vooral volksvertegenwoordigers te zijn. Daarbij hoort een persoonlijke en stevige band met de kiezers die je vertegenwoordigt. En die band is er in Nederland nauwelijks. Vraag iemand op straat om tien Kamerleden bij naam te noemen en ik geef je op een briefje dat negen van de tien mensen dit niet kan. Is dat erg?

Ik denk van wel omdat het de functie van volksvertegenwoordiger ondermijnt. Het gemiddelde Kamerlid haalt bij de Tweede Kamerverkiezingen niet meer dan een paar honderd stemmen. Dat is zijn (schoon)familie, persoonlijke netwerk en een aantal mensen die op hem stemmen omdat zij naast zijn naam de woonplaats zien staan waar zij zelf ook vandaan komen. Een Kamerlid komt in ons Parlement dankzij de stemmen die de fractieleider binnen sleept plus één of twee bekende Kamerleden.

Persoonlijk mandaat
Eigenlijk heeft hij dus helemaal geen persoonlijk mandaat. Ad Koppejan zijn eenmansstrijd voor het behoud van de Hedwigepolder wordt rechtstreeks gesteund door niet meer dan 3.604 kiezers. Zijn collega CDA-dissident Kathleen Ferrier heeft een achterban van 1.269 burgers. Samen konden zij 'Rutte 1' maken of breken. Een ongepaste machtspositie.

Over het algemeen geldt in ons land dan ook een stevige fractiediscipline. Het is redelijk zeldzaam dat een Kamerlid bij een stemming de lijn van de fractie niet volgt. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld Groot-Brittannië waar zogenaamde 'party-whips' hun handen vol hebben aan het in het gareel houden van parlementsleden die doordat zij rechtstreeks gekozen zijn en een sterke band hebben met hun achterban veel makkelijker hun eigen weg kiezen en de officiële partijlijn negeren. Nederlandse Kamerleden zijn wat dat betreft veel bescheidener. Zij zijn zich bewust van het feit dat zij hun positie bijna helemaal te danken hebben aan de partij. Daar past bescheidenheid bij.

Zwakte
En juist daar zit hem de zwakte. Nederlandse Kamerleden zijn als individu nauw verbonden met en afhankelijk van hun partij. De band met de kiezer is veel kleiner. Jijzelf bent niet afhankelijk van het oordeel van de kiezer. Wanneer de partij het goed doet en jij doet het goed binnen de fractie dan hoef je je weinig zorgen te maken. Hoe anders is dat wederom in Groot-Brittannië. Daar word je als parlementslid geacht op te komen voor de belangen van jouw kiesdistrict en ben je continu bezig om met name die achterban tevreden te houden. Britse parlementsleden zijn veel bekendere persoonlijkheden dan onze Kamerleden. Britten spreken dan ook over 'hun' Parlementslid wanneer zij het hebben over de MP van hun kiesdistrict. De lijn tussen burger en volksvertegenwoordiger is veel directer en korter.

Dit leidt ook tot een type volksvertegenwoordiger die over het algemeen meer welbespraakt en gepassioneerd is. Om zijn zetel te bemachtigen heeft hij hard campagne moeten voeren onder burgers. Het Nederlandse Kamerlid is toch veel meer gericht op het partijestablishment en heeft vaak meer de uitstraling van een bestuurder dan van een gemiddelde burger. Hij heeft zich binnen de partij omhoog weten te werken en dankt zijn zetel aan vrijwel volledig aan de partij. De afstand naar de kiezer is groter. Natuurlijk zullen onze kandidaat-Kamerleden hun beste beentje voor zetten tijdens de komende campagne maar de boodschap die uitgedragen wordt zal het partijprogramma zijn. Het Kamerlid onderscheidt zich tijdens de campagne nauwelijks van andere partijgenoten die op de markt staan te flyeren.

Persoonlijke strijd
En dat is jammer. Zeker in een periode waar er weinig vertrouwen is in politici is het belangrijk om aandacht te hebben voor de band tussen kiezer en gekozene. Inhoudelijk kunnen onze parlementariërs prima meten met hun collega's uit andere landen. De controlerende taak is over het algemeen goed aan hen besteed. Wat ontbreekt is de herkenbaarheid naar de burger. Die zou meer het gevoel moeten krijgen dat de persoon op wie hij stemt er voor hem zit in plaats van voor de partij.


Roderik van Grieken is directeur van het Nederlands Debat Instituut. Tijdens de verkiezingscampagne schrijft hij wekelijks een analyse over de ontwikkelingen in de campagne op het gebied van debat en strategie voor Volkskrant.nl

 
Het gemiddelde Kamerlid haalt bij de Tweede Kamerverkiezingen niet meer dan een paar honderd stemmen.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden