Machtige stroom met troebele monding

‘De zee is om ons heen, maar een rivier stroomt in ons’, schreef T.S. Eliot. Hoe bepalend is een rivier voor een grote stad?...

Van onze correspondent Hans Moleman

SHANGHAI Wat zou er van Shanghai geworden zijn zonder de Yangtze? Grote kans dat er nooit een megapool van een slordige 18 miljoen inwoners uit de vette grijze klei van de Chinese oostkust was getrokken, als de machtigste waterloop van het Rijk van het Midden niet vlakbij zijn monding in zee had.

De Chang Yiang, zo doopten de Chinezen haar simpelweg: de Lange Rivier. De Britse kolonisten die in de loop van de negentiende eeuw bij de monding een strategische handelsenclave stichtten, spraken van de Yangtze, naar de naam die streekbewoners voor de rivier hadden.

Ruim 6.300 kilometer achtereen kronkelt de Yangtze door China. Ze is de langste rivier van Azië en nummer drie in de wereld, na de Amazone en de Nijl. De kristalheldere bronnen liggen op de besneeuwde hoogvlakten van het Tibetaans plateau, waar ze Drichu heet: Rivier van de Vrouwelijke Yak. De troebele, kilometersbrede monding in de Oost-Chinese Zee bevindt zich even ten noorden van Shanghai.

Waarom verkozen de Britten en in hun kielzog de Amerikanen, Fransen en Japanners anderhalve eeuw geleden de drassige rivierdelta als vestigingsplaats? Omdat zij het Chinese binnenland wensten te bestrijken. Van oudsher is de Yangtze daartoe de aangewezen route: tot ruim 1.600 kilometer stroomopwaarts is de rivier bevaarbaar.

Dat maakt haar tot de voornaamste waterweg voor handelsverkeer, veel belangrijker dan de Gele Rivier, die meer noordelijk door het land kronkelt en last heeft van periodieke droogval.

Van oudsher geldt de Yangtze als scheidslijn tussen het noorden en zuiden van China. In de bergen wordt de waterloop nog Jinsha genoemd, de Rivier van het Gouden Zand. Het is een onwerkelijke naam voor wie de vale kleur kent die het water krijgt zodra het de centrale vlakte van Sichuan bereikt. Daar is geen gouden zand meer te bekennen, omdat intensieve landbouw, miljoenensteden en ontelbare fabrieken er met onbezorgde afvallozingen het riviermilieu teisteren.

Wie op de Bund, de historische rivierboulevard van Shanghai, over het water uitkijkt naar de wolkenkrabbers die de stad tot een Chinese tegenhanger van New York maken, staat overigens niet aan de ware Yangtze. Door het centrum van de stad loopt de Huangpu, een zijloop van de Lange Rivier. De moederrivier ligt 20 kilometer verder: wie aanvliegt op het internationale vliegveld van Shanghai ziet haar in de diepte liggen: een traag stromende bruine watermassa bespikkeld met honderden schepen en scheepjes.

Die trage stroming kan overigens verraderlijk zijn, want de Yangtze verandert soms in een moordenaar. Overstromingen hebben alleen al de afgelopen eeuw bijna een half miljoen levens geëist. Met de bouw van de Drie Klovendam hoopt de Chinese regering aan die bezoeking nu een einde te hebben gemaakt: sinds 2003 reguleert de reuzendam de watervloed. De stuwdam, die de grootste hydro-elektrische centrale ter wereld herbergt, is echter ook een omstreden ingreep in de natuur gebleken, met groeiende problemen zoals oeververzakkingen en ophopingen van vuil slib.

Shanghai werd dankzij de ligging bij de monding van de Yangtze de belangrijkste koloniale buitenpost in China, samen met Hongkong, dat niet toevallig een soortgelijke ligging heeft bij de monding van de zuidelijke Parelrivier.

Westerse kanonneerboten beoefenden er de gunboat diplomacy: rond 1840 stuurde het Britse rijk als eerste oorlogsschepen om een einde te maken aan een keizerlijk verbod aan opdringerige buitenlanders om handel te drijven. Toen een Chinees kustfort de eerste kanonskogel op een Engelse schuit, de Royal Saxon, afvuurde, lieten de Britten hun superieure wapentuig spreken.

De Opiumoorlog leidde tot de verovering van Kanton, het huidige Guangzhou. De Britten voeren ook de Yangtze op, waar ze korte metten maakten met de keizerlijke boten die er rivierbelasting hieven. In 1842 boog het hof in Peking het hoofd: in het vernederende verdrag van Nanjing gaf het vijf kustplaatsen, waaronder Shanghai, als ‘verdragshavens’ weg. Het betekende dat China een stel westerse stadskolonies kreeg opgedrongen waar de keizer niets meer te vertellen had.

Anno 2010 is het tij gekeerd. China is een oprukkende wereldmacht, die zelf overal ter wereld handelsposten vestigt. De hoeveelheid vracht die over de Yangtze wordt vervoerd, beloopt inmiddels bijna een miljard ton per jaar. De rivier past daarmee perfect bij Shanghai, stad van economische superlatieven: het is de drukste vrachtroute ter wereld.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden