Machtige, mottige vestingwerken

Het Franse Alpenstadje Briançon is uitgeroepen tot bedreigd cultureel erfgoed. Een Europees reddingsplan is in de maak.

Op het eerste gezicht oogt het Fort des Têtes imposant, met zijn robuuste bastion en zijn hoekige kazernes van grijze steen. Op het tweede gezicht vooral mottig: het dak van het kruithuis is in tweeën gebroken, in het arsenaal is een deel van het plafond naar beneden gekomen en overal zijn de sporen van achterstallig onderhoud zichtbaar. 'Het klimaat in de Alpen is moordend', zegt Philippe Delmas, gids van de Franse gemeente Briançon. 'De vorst en de smeltende sneeuw richten veel schade aan, vooral aan de daken van de gebouwen. Het water dringt overal door.'


Het zou 40 miljoen euro kosten om het fort echt op te knappen, en dan is het Fort des Têtes slechts een onderdeel van de fortificaties die bouwmeester Vauban in Briançon liet aanleggen. Niet voor niets staan de verdedigingswerken op de lijst van zeven 'meest bedreigde monumenten', afgelopen week gepresenteerd door Europa Nostra, een organisatie die zich bezig houdt met de bescherming van het Europees erfgoed. In december zal Europa Nostra een reddingsplan presenteren voor bedreigde monumenten.


Wie in Briançon uit de trein stapt, wordt meteen getroffen door de schoonheid van de omgeving. Een ommuurde vesting op een rots, op het kruispunt van vijf valleien, omgeven door een kroon van 18de-eeuwse forten die vanuit de hoogte op de stad neerkijken. Op hun beurt worden de forten weer ingesloten door een ring van besneeuwde pieken.


De fortificaties herinneren ook aan een ander Europa, een continent dat voortdurend in oorlog was, niet in de laatste plaats door toedoen van de Franse koning Lodewijk XIV, die een eindeloze reeks conflicten uitvocht om de gloire van zijn land te vergroten. Briançon moet een grimmige plaats zijn geweest, verschanst achter zijn forten, poorten en muren. Nu is het een gastvrije plaats, die de vreemdeling met open armen ontvangt. De soldaten hebben plaatsgemaakt voor toeristen, in deze junimaand een grijze golf van vutters en gepensioneerden uit heel Europa.


Het aanleggen van de fortificaties was niet eenvoudig, vanwege de enorme hoogteverschillen rond de stad. 'Men kan zich geen ongelijker grond voorstellen', schreef de markies van Vauban, de befaamde militaire bouwmeester van Lodewijk XIV. 'Bergen die de wolken raken en valleien die in de afgrond afdalen.' Vanuit het stadje slingert een pad omlaag naar de prachtige Pont d'Asfeld uit 1730, die 55 meter boven de snel stromende Durance een smalle kloof overbrugt. 'Het aanleggen van de brug is een ongelooflijk karwei geweest', zegt Philippe Delmas. 'De stenen werden vanaf de oever aangevoerd. Het duurde een uur om een steen naar boven te krijgen. Toch is de brug in drie maanden gebouwd.'


Vanaf de brug gaat het weer steil omhoog naar het Fort des Têtes, het grootste fort in de omgeving. In een kleine kamer in een van de kazernes geeft Delmas een idee van het barre leven van de 18de-eeuwse soldaat. 'Hier woonden twaalf soldaten. Ze hadden vier bedden tot hun beschikking. Er was geen kantine. Ze moesten zelf een potje koken bij de schoorsteen. Een pan soep werd in het midden van de tafel gezet, en daar zaten ze dan met zijn twaalven uit te lepelen.'


Het fort is een blijvende herinnering aan de krijgszucht van Lodewijk XIV, maar paradoxaal genoeg werd er nooit gevochten - tot de Tweede Wereldoorlog. 'Zulke grote verdedigingswerken werden nooit aangevallen. Ze waren bedoeld om de vijand te ontmoedigen', zegt Delmas. In het midden van de 19de eeuw verloren de fortificaties hun functie, door de ontwikkeling van steeds zwaardere artillerie.


Maar de stenen kolos ligt er nog steeds, nu als toeristische attractie. Het is wel een toerisme op zijn janboerenfluitjes, even charmant als kleinschalig. Gids Delmas verschijnt op de geïmproviseerde parkeerplaats en gaat met zijn geldkistje op een stenen trap zitten voor toeristen die een rondleiding willen. Het behoud van het erfgoed vereist eigenlijk een grootschaliger aanpak, zegt hij.


'Het fort moet een bestemming krijgen, bijvoorbeeld als hotel of zomeruniversiteit. Het heeft weinig zin om de gebouwen voor miljoenen euro's op te knappen, alleen om een handjevol bezoekers rond te leiden.'


MEEST BEDREIGDE CULTUURMONUMENTEN

Romeins amphitheater, Durrës, Albanië

Een van de belangrijkste historische monumenten op de Balkan. Bedreigd door vocht, erosie en verwaarlozing.

Klooster San Benedetto Po, Mantua, Italië

Meesterwerk van Giulio Romano, de enige renaissancekunstenaar die in het werk van Shakespeare wordt genoemd. Net opgeknapt, toen het in 2012 werd getroffen door een aardbeving.

Historisch centrum, Nicosia, Cyprus

Na de Grieks-Turkse oorlog op Cyprus in 1974 werd een bufferzone gecreëerd, dwars door het historische hart van Nicosia. Talloze monumenten zijn in verval geraakt.

Kerk van St. George, Mardin, Turkije

Armeense St. Georgekerk is verlaten sinds de massale deportatie van de Armeniërs in 1915.

Klooster van Jezus, Setubal, Portugal

Vroeg voorbeeld van Portugese late gothiek, geïnspireerd door de Portugese ontdekkingsreizigers. Vervallen en al twintig jaar gesloten voor het publiek.

Landschap Rosia Montana, Roemenië

Landschap in de Karpaten, gevormd door mijnbouw vanaf prehistorische tijden. Erfgoed deels ondergronds. Bedreigd door moderne mijnbouw.

EUROPEES ERFGOED

Ieder jaar looft Europa Nostra, een lobbynetwerk van honderden organisaties, lagere overheden en bedrijven, een prijs uit voor het beste project ter bescherming van cultureel en landschappelijk Europees erfgoed. De zeven Meest Bedreigde Locaties die afgelopen week werden bekendgemaakt, kunnen rekenen op een reddingsplan en financiering met hulp van de Europese Investerings Bank.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden