Machtige klankkast uit de sloppenwijk

'A RRASTO' is de naam van een vorm van straatroverij die in Brazilië een hoge graad van perfectie heeft bereikt....

ARIEJAN KORTEWEG

De Braziliaanse muzikant Tom Zé hanteert dezelfde techniek voor zijn muziek. Hij rent door de westerse en Braziliaanse klankenwereld, en 'arresteert' links en rechts de fragmenten die hem van pas komen. Een vioolconcert van Tsjaikovsky, het gierende geluid van een cirkelzaag, een stukje Rimski-Korsakov, gorgelend tandenpoetsen. Die klankelementen omkadert hij met het beste wat Brazilië aan ritme en melodie te bieden heeft: lekkere koortjes, swinggitaartjes en zonnige percussie.

Vervolgens arresteert hij flarden uit het mondiale gedachtengoed. De hulp van Flaubert, Alfred Nobel, de heilige Augustinus en Jorge Luis Borges wordt ingeroepen om zijn eigen opvattingen over te brengen.

Tom Zé motiveert die arrastao-techniek met een verwijzing naar de situatie in Brazilië, waar - zoals in alle derde-wereldlanden - hergebruik voor velen de enige manier van overleven is. Zoals zijn landgenoten sandalen maken van autobanden, en hun krotten met colablikjes bekleden, zo recyclet hij de geluidsresten die hem van pas komen.

Bij Zé hoef je daarbij overigens nooit aan diefstal of plagiaat te denken. Zijn sonore arrestanten verwerkt hij tot muziek die onlosmakelijk met hemzelf verbonden is. Fabrication defect - zijn hoogstpersoonlijke opmaat voor de 'plagi-combinator era' - is de derde cd sinds Talking Heads-voorman David Byrne hem in Sao Paulo opspoorde en tot musiceren wist te verleiden. Net als beide voorgangers (The Best of Tom Zé en The Return of Tom Zé) is het een grillige, boordevolle cd, die nog geen veertig minuten duurt, maar van een ideeënrijkdom getuigt waarmee een veelvoud daarvan zou kunnen worden gevuld.

Met Gilberto Gil en Caetano Veloso behoorde Tom Zé in de jaren zestig tot de aanhangers van de Tropicalismo-stroming. Deze zorgden voor een culturele renaissance in Brazilië, en lieten niet alleen in de muziek, maar ook in film, theater en literatuur diepe sporen achter. Zé vertegenwoordigde toen de meest experimentele variant van die beweging, en is nu, op zijn 62ste, nog niets van zijn avontuurlijke inslag verloren.

Virginia Rodrigues komt net als Tom Zé en de meeste Tropicalismo-adepten uit Bahia, de noordelijkste staat van Brazilië, waar de invloed van Afrika het grootst is, en het carnaval het uitbundigst. Hoewel ze pas 34 jaar is, en dus tot een latere generatie behoort, heeft ook zij nauwe banden met de sterren van de jaren zestig. Het was Caetano Veloso die haar ontdekte, als zangeres bij de Olodum Theatrical Group, dat straattheater maakt in Salvador, de hoofdstad van Bahia.

Haar rol in die voorstelling bestond uit één nummer, Veronica, een klassieke hymne die ze a capella vertolkte. De overlevering meldt dat de beroemde zanger in huilen uitbarstte en op slag besloot dat de wereld met haar moest kennismaken.

De hoes van Sol negro toont een dame in een wijde jurk, die als een Mahalia Jackson of Aretha Franklin in vervoering de armen spreidt. Alles getuigt ervan dat ook Rodrigues haar stem lange tijd louter in dienst van de Heer stelde. Met haar opmerkelijk diepe klank zal ze zonder microfoon moeiteloos alle hoeken van de kerk hebben bereikt. Haar repertoire is gedragen, de zwaarte van haar stem verleent er nog extra plechtigheid aan. De begeleiding (met gastrollen voor Gilberto Gil en Milton Nascimento) staat helemaal in het teken van de machtige klankkast die in de sloppenwijken van Salvador tot wasdom is gekomen.

De trage ernst van Virginia Rodrigues en het behendige geveltoerisme van Tom Zé vertegenwoordigen uitersten van de hedendaagse Braziliaanse muziek - een land groot genoeg om zijn eigen populaire cultuur te voeden.

Ariejan Korteweg

Tom Zé: Fabrication defect. Luaka Bop/ Warner Bros.9362-46953-2.

Virginia Rodrigues: Sol negro. Hannibal HNCD 1425.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden