Machtige Erik Staal bouwde aan zijn duizendjarig rijk

Erik Staal, de gevallen directeur van Vestia, was de zelfgekroonde keizer van de volkshuisvesting, een 'Macher' die alle weerstand weg organiseerde, tot hij zelf zijn nek brak doordat hij van derivaten casinoballetjes maakte.

Dit artikel verscheen in 2012 in de Volkskrant

Erik Staal was bestuurder van de Rotterdamse woningcorporatie Vestia.Beeld anp

In de raad van commissarissen wisten ze van niets. Geen idee dat de tent op omvallen stond. Erik Staal had hun niks verteld. In het jaarverslag over 2010 wordt weliswaar vermeld dat 'de marktwaarde van de derivaten circa 557 miljoen negatief' is, maar de commissarissen rekenden dit bedrag kennelijk tot de sector klein vuil. Braaf schreven ze op dat 'Vestia slechts beperkt liquiditeitsrisico' liep.

Curriculum Vitae Erik Staal

1951: Geboren in Groningen
1972: Hoofd stafbureau Gemeentelijk Rekencentrum Rotterdam
1983: Hoofd automatisering provincie Utrecht
1986: Directeur gemeentedrukkerij Den Haag, projectmanager Dienst Bouwen en Wonen
1990: Directeur gemeentelijk Woningbedrijf Den Haag
1992: Voorzitter raad van bestuur Stichting Woningbedrijf Den Haag
1999: Voorzitter raad van bestuur Stichting Vestia Groep

Het bestuur van het Waarborgfonds Sociale Woningbouw, een instelling die bemiddelt bij de financiering van renovatie en sociale nieuwbouw, trok eind december aan de bel. Van deze buitenstaanders moesten de commissarissen van Vestia, een corporatie met bijna 90 duizend woningen, horen dat de banken aan de poort stonden te rammelen en dat te weinig geld in kas was om aan de verplichtingen te voldoen. Ook de directeuren van Vestia wisten nergens van. Van de 1150 medewerkers waren er misschien twee of drie die enige Ahnung hadden.

Erik Staal hield niet van raden van commissarissen. Net zo min als hij hield van jaarverslagen en van openbaarheid van salarissen. De eerste en tegelijk de laatste reden waarom zijn Vestia een raad van commissarissen had, was de onvermijdelijkheid ervan. Het moest van de wet. Domme wet.

Zelfverplettering

Soms gaan krachtige leiders ten onder aan hun eigen kracht. Noem het zelfverplettering. Erik Staal, voorman van de grootste woningcorporatie van het land, deed wat dat betreft denken aan Abraham Kuyper, 'de Geweldige'. Deze was in het begin van de 20ste eeuw minister-president. In de jaren daarvoor had hij onder meer de Anti-Revolutionaire Partij, de partij van de 'kleine luyden' en de Vrije Universiteit opgericht. De politiek was voor hem in hoge mate de kunst van het onmogelijke. Hij was een eigenzinnige man vol geldingsdrang, door zijn volgelingen vereerd als een profeet.

Hij achtte zichzelf onaantastbaar. Dat bleek een vergissing. 'Kuyper, Kuyper, trotsche Kuyper', schreef de dichter-zanger Koos Speenhoff in 1909, 'Man, je bent je standbeeld kwijt.'

De fiscaal jurist Erik Staal (60) is jarenlang beschouwd als de beste en in elk geval de machtigste man in de Nederlandse volkshuisvesting. Begin deze maand moest hij terugtreden als directeur-bestuurder van Vestia. Plotseling kun je over hem alleen nog maar schrijven vanuit het verleden. Hij was de zelfgekroonde keizer van de volkshuisvesting, hij had hart voor de zaak. Maar zijn dagen zijn in één keer geteld. Voltooid verleden tijd, dat is hij.

Dit is de rode draad in het verhaal over zijn opkomst en ondergang: hij organiseerde alle weerstand weg. Er zijn ondernemers die menen dat wrijving glans geeft. Van die school was Staal niet.

Bijzonder en brutaal

In zijn raad van commissarissen verzamelde hij aardige mensen met goede bedoelingen en weinig financiële expertise. Geen scherpslijpers. Voordat commissarissen benoemd werden, hadden ze eerst een gesprek met de man die ze geacht werden te controleren. Hij besloot wie lid werd, niet de voorzitter van de raad. Veel maakte het niet uit. Van wat ze vonden in de raad van commissarissen trok hij zich geen bal aan. Dat hoefde ook amper. Als hij aan het woord was, werd veelvuldig het plafond bestudeerd.

Hij overdonderde elk gezelschap met namen en cijfers. Van beide was hij indrukwekkend goed op de hoogte. Sowieso was het moeilijk om in een gesprek met hem aan het woord te komen, laat staan scepsis aan de dag te leggen. Je wist zo snel even niet welke vraag je moest stellen. Als je het al wist, werd je prompt met astronomische bedragen om de oren geslagen. De bedrijfsresultaten. Dan viel je bek vanzelf dicht en gold de regel dat als de een succesvol is de ander ongelijk heeft, bijna per definitie. Een bijzonder mens, dat was het. Een beetje eng was hij ook wel.

In korte tijd heeft Staal een enorm bedrijf uit de grond gestampt. Een bedrijf dat deugde, om het zo maar te noemen. Vestia zat niet in de bouw van villa's met zwembad en doe mij ook maar een tennisbaan. Vestia bouwde mooie scholen in arme wijken. De corporatie is bijvoorbeeld de drijvende kracht achter een ambitieus plan om Rotterdam-Zuid, de grootste achterstandswijk van het land, weer enig perspectief te bieden. Uitvoering van dat plan hangt nu in de lucht.

Erik Staal.Beeld Hollandse Hoogte

Erik Staal was een Macher. Je zou hem er graag bij hebben als klussenbaas. Het ministerie klopte vaak bij hem aan als er een akkefietje was waar men niet uit kwam. Kun jij er even naar kijken, was dan de vraag. Woningcorporatie SGBB uit Hoofddorp raakte door geknoei begin 2010 in ernstige problemen. Staal kwam kijken en binnen de kortste keren was SGBB ingelijfd.

Hij kon zich dat permitteren doordat hij diep in de derivaten zat. Veel corporaties hebben dit soort contracten met banken. Je beschermt je leningen tegen de risico's van schommelingen in de rentestand. Erik Staal was slimmer, je kunt ook zeggen brutaler in deze business dan anderen.

De opbrengsten in de derivatenhandel maakten hem tot de grootste en de machtigste. Hij kon de anderen aftroeven. Het gebeurde bijvoorbeeld dat een gemeente de plaatselijke corporatie vroeg een complex te bouwen. Graag, zei de corporatie, doch niet, meneer de wethouder, tegen de onverantwoorde grondprijs die u vraagt. Dan verscheen Vestia in de arena. Wat is de grondprijs? Geen probleem. Zegt u maar, meneer de wethouder, wanneer we kunnen beginnen.

Zo bouwde Erik Staal aan zijn duizendjarig rijk.

Tsaar onder grootvorsten

Op kantoor stond zijn deur altijd open. Veel werknemers droegen hem op handen. Ze zijn trots op hun bedrijf, ze spreken over elkaar als 'wij Vestianen'. (Geen wonder dat de Vestianen met stomheid zijn geslagen door de deconfiture). Als je tot zijn kring behoorde werd je goed verzorgd, om niet te zeggen vertroeteld. Erik Staal was een trouwe hond. Toen een medewerker die in Zuid-Afrika een huizenproject opzette, betrokken raakte bij een ernstig auto-ongeluk en ook nog in andersoortige misère verwikkeld raakte, reisde hij persoonlijk op en neer om hulp te bieden. Op eigen kosten. Verzekerd wordt dat in de administratie van Vestia geen enkel declaratiebonnetje is aan te treffen dat daar niet thuishoort.

Zo edelmoedig is dat ook weer niet van iemand die volgens het jaarverslag in 2010 een beloning mocht ontvangen van 499.473 euro. De commissarissen vonden het beschamend veel, ze waren niet bij machte er verandering in aan te brengen. Zijn chauffeur reed hem trouwens rond in de duurste zwarte Mercedes die er te krijgen was. Hij vond dat het niemand aanging.

Het verhaal wil dat Staal de onderdelen van zijn bedrijf in ruime mate vrijheid gunde. De directeuren van lokale divisies waren grootvorsten. De tsaar zat achter zijn bureau aan het Kruisplein in Rotterdam. Dat was voor een deel het gevolg van schuwheid. Je mag het ook zijn weergaloze vermogen noemen om niet zichtbaar te zijn. Erik Staal houdt niet van grote gezelschappen en publieke optredens. Er zijn amper interviews met hem.

Voor een ander deel was al dat delegeren valse schijn. Zijn directeuren zaten bij de wethouder, maar in de coulissen stond Erik. Altijd casual gekleed, spijkerbroek, overhemd, leren jasje - ogenschijnlijk nonchalant. Maar vergis je niet, altijd was hij scherp aanwezig. Hij wist van de hoed en de rand. Zijn geest was snel en wantrouwig. Weinig ontging hem.

Hij heeft een villa op Bonaire. Toen aan de bouw werd begonnen, installeerde hij ter plekke een webcam. Kon hij thuis in Nederland zien welke bouwvakkers de lijn trokken.

Erik Staal, voormalig directeur-bestuurder bij Vestia, voor aanvang van zijn verhoor door de Parlementaire Enquêtecommissie Woningcorporaties.Beeld anp

De Goede Zaak

Op de website van Vestia staan in het organigram onder de raad van bestuur drie poppetjes. Die staan voor Staal, Staal en Staal. Hij was enig bestuurder en algemeen directeur van Vestia. Zo hield je de sukkels op afstand. Hij was in de volkshuisvesting begonnen bij het gemeentelijk Haags Woningbedrijf. Afschuwelijke tent, vond hij, waar de subsidiejunks en de bureaucraten elkaar kietelden. Hij heeft er een levenslang wantrouwen aan overgehouden tegen de overheid.

Hij zag zichzelf als een klasse apart. Het maakte hem voor andere corporatiebestuurders tot een niet zo aangenaam mens. Hij had een gaaf vermogen tot kleineren. Omgekeerd etaleerde hij een hoge eigendunk. Voor een veldheer is het eenzaam in een wereld van halve zolen.

Hij heeft zijn nek gebroken doordat hij van derivaten casinoballetjes maakte. Vergelijk het met een beleggingshypotheek. Staal nam hogere leningen op dan hij nodig had voor zijn bouwplannen. Hij ging met dat meerdere speculeren. Niemand die begrijpt waarom hij dat deed. Hij was een ondernemer, hij nam graag risico's, maar hij was geen kamikazepiloot.

Hij is de afgelopen anderhalf jaar ernstig ziek geweest. Een zware vorm van de Spaanse griep hield hem maandenlang weg van kantoor. Het kan zijn dat medewerkers de constructie hebben voortgezet op een manier die hij zelf niet had laten passeren. De constructie an sich blijft niettemin hoogst dubieus en er was niemand in zijn directe omgeving die tegen hem kon zeggen: Erik, hou eens op met die onzin.

Het voortbestaan van Vestia hangt nu aan een dunne draad. Erik Staal voelt zich niet betrapt. Hij voelt zich miskend. Hij deed het voor de Goede Zaak. De overheid heeft het laten afweten. Hij, de ondernemer kon het wel. Ze hadden geduld moeten oefenen, hij had het voor elkaar gekregen.

Lees ook

Voormalig Vestia-topman Erik Staal gearresteerd, 'vastgoed in beslag genomen'
Erik Staal, de oud-bestuurder van de in 2012 bijna bezweken woningcorporatie Vestia, is maandag in zijn woning in Krimpen aan de Lek gearresteerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden