Machthebbers in maatpak

Declan Donnellan is dól op grote poëtische werken, liefst met een politieke lading. Dus ook van Poesjkins 'Boris Godoenov', het toneelstuk over identiteit, manipulatie en chauvinisime dat hij regisseert....

'Ik was er vroeger nogal sentimenteel over. Rusland, het theater, het werk. Maar dat is inmiddels wel weg', zegt hij. Even later: 'Ze hebben zoveel stíjl, de Russen. Ze hebben geen geld en komen met prachtige, onbetaalbare rozen naar een begrafenis.'

Pauzeert even.

'Ze zijn bezig met het planten van een kersentuin, in Moskou. Ik heb er ook een boom, met mijn naam erop. Ergens kun je je voorstellen dat het heel moeilijk een economie opbouwen is, met mensen die zo maar prioriteit geven aan dergelijke zaken. En ja, wat betreft theater zijn ze absoluut gepassioneerd.'

Declan Donnellan regisseert Boris Godoenov. Sinds vorig jaar is hij bezig met het toneelstuk van Aleksandr Poesjkin en boekte hij succes in Rusland zelf. Dit jaar doen ze de Europese festivals aan, Amsterdam, Avignon in juli, Brighton en een aantal andere plaatsen in Groot-Brittannië in mei; net nog stonden ze in Newcastle - zoiets als jullie Groningen, zegt Donnellan. Ja, volle zalen.

Het is tijd voor thee. In het festival-hoofdkwartier aan de Brightonse North Street zijn geen koekjes te vinden. De regisseur moppert, iemand spoedt zich naar de supermarkt. Donnellan reist mee met zijn stuk, altijd. Hij is net klaar met repeteren. Elke keer opnieuw kijkt hij; soms veranderen er dingen, omdat hij dat wil, of een van de spelers. Het leeft.

De acteurs zijn Russen. Het stuk is Russisch, oer-Russisch. De regisseur is een Brit, uit Ierse ouders. Studeerde rechten in Cambridge. Richtte begin jaren tachtig met partner Nick Ormerod toneelgroep Cheek By Jowl op en werd een paar jaar later uitgenodigd iets te komen laten zien in Helsinki. Daar ontmoette hij Lev Dodin. Het lag voor de hand: 'Ik deed Shakespeare, hij Ostrovski', zegt Donnellan over de inmiddels fameuze Rus. 'Voor dat Finse theater nog een risico, want geen van beiden stelden we iets voor.'

Dodin werd de link. 'Ik zag hem met regelmaat terug op allerlei festivals. Dan liepen we over van liefde en drank', grinnikt Donnellan. In 1997 regisseerde hij voor het eerst Russen in hun eigen taal: The Winter's Tale in het Maly Dramatitsjeski Teatr van Lev Dodin in St.- Petersburg. Een warm bad, waar je ook al die tijd niet uitkwam. Maly Teatr en alleen maar Maly Teatr. Weer heel andere sfeer dan in Moskou, bij Boris Godoenov.

Ramp

De opera? 'Ik ben een ramp met opera's. Elke zeven jaar waag ik me er aan en is het weer een verschrikking.' Dit voorjaar heeft hij Falstaff geregisseerd op de Salzburger Paasspelen, met Claudio Abbado. Dat ging. Maar nee, Boris Godoenov van Moesorgski, dat was niet de inspiratiebron.

'Ik wilde het al zó lang doen. Ik ben dól op grote poëtische werken, lange epische stukken, met een politieke lading.' Uiteraard, Shakespeare. Maar ook Peer Gynt of Le Cid van Corneille dat hij met een Frans gezelschap deed op uitnodiging van het festival in Avignon.

De Russische invitatie kwam van de Internationale Confederatie van Theaterassociaties, een wat ouderwets aandoende Sovjet-mondvol, maar, zegt Donnellan, een goeie club die zonder geld maar met visie een hoop mooie dingen van de grond krijgt in Moskou. Hij kon Godoenov gaan doen, met een dreamteam. 'Voor hen was het stuk ook niet voor de hand liggend', glimlacht de regisseur.

Aleksandr Poesjkin, waarschijnlijk Ruslands geliefdste schrijver, bracht in Boris Godoenov twee passies samen: die voor de Russische geschiedenis - en die voor Shakespeare. 'Ik heb Shakespeare's stijl een beetje nagedaan voor wat betreft de vrije, uitgebreide uitwerking van de figuren, de uitzonderlijke types, zijn opzet en zijn eenvoud', schrijft hij in 1824, tevreden met het resultaat. Poesjkin had de tijd. Hij was verbannen, om zijn kritische houding ten opzichte van het lijfeigenschap en later opnieuw wegens positieve uitlatingen over het atheïsme. Ver weg van alle grootsteedse perikelen wijdde hij zich op het landgoed van zijn moeder aan zijn eerste avondvullend stuk, dat begint in 1598.

De erfgenamen van Ivan de Verschrikkelijke zijn er allen in gebleven en Boris Godoenov, aangetrouwde familie van de overleden tsaar, bezet de troon. De onderneming eindigt uiterst tragisch, in 1605 - en in die tussentijd laat Poesjkin de meest kleurrijke en merkwaardige figuren en gebeurtenissen de revue passeren, op uiteenlopende plaatsen als het Kremlin, in kloosters, een herberg aan de Litouwse grens, het Poolse hof; gelovigen, mystici, zwakzinnigen, berekenende hovelingen en zuiplappen komen langs in iets dat een donkerte ademt die westers publiek misschien alleen herkent uit de films van Tarkovski.

Donnellan smult ervan. In minder dan een week had hij de cast rond, en geen wonder, want hij kon kiezen uit de top. Een redelijk uitzonderlijke situatie omdat in Rusland acteurs vast verbonden zijn aan één specifiek theater. Donnellan stelde als het ware een nieuw gezelschap samen. 'Het zijn sterren, maar ik kende ze niet', zegt hij half-besmuikt. Ze deden auditie en hij koos.

Een aantal is verbonden aan het MCHAT, het theater van Stanislavski en Nemirovitsj-Dantsjenko waar van oudsher een Tsjechov-traditie bestaat. 'Zij zijn eerder gewend te werken vanuit een realistische benadering, met toneelwerk waarin het draait om problemen uit de middenklasse, kleiner van opzet. Ik merkte dat ze af en toe ook moesten wennen aan de poëzie, aan het bovennatuurlijke in dit grote stuk.' Maar onspeelbaar is het zeker niet. En dat het te hermetisch zou zijn voor de westerse toeschouwer bestrijdt hij ten enen male.

Wens

Russisch is het onmiskenbaar. Dat was van meet af aan de bedoeling; afgezien van zijn langgekoesterde wens, zegt hij, 'is het wel zo mooi om op een uitnodiging te reageren met iets uit het land zelf, zoals met Le Cid. Natuurlijk kan ik weer Shakespeare komen doen. Maar dit is interessanter.'

Boris Godoenov, zegt Donnellan, gaat over 'identiteit, macht, persoonlijk tegenover politiek belang, (seksuele) manipulatie en chauvinisime.' Poesjkin zelf kreeg er directe moeilijkheden over met niemand minder dan tsaar Nikolaj I, die zich had opgeworpen als zijn persoonlijk censor. Pas in 1829 mocht hij het publiceren ná een aantal aanpassingen. 'Ik vind dat zo'n mooi gegeven', zegt Donnellan, 'dat hij met dat stuk over die manipulatieve machtswellustelingen, eeuwen later zelf weer stuit op zo'n zelfde langbaardige tsaar.'

En, denkend aan Rusland nu: 'De staat werpt zich op als censor, tv-zenders worden aan banden gelegd, de burgers krijgen beperkte en bewerkte informatie.' Denkt even na: 'In Groot-Brittannië is het soms niet veel beter. Neem de verkiezingscampagne, over manipulatie gesproken.' Grinnikt: 'Onze minister van milieu heeft net iemand een klap verkocht, iets dat nou eens niet in scène is gezet. En inderdaad, in de Doema gaan ze regelmatig op de vuist. Je durft je niet voor te stellen wat daarbuiten gebeurt.'

De machthebbers in Donnellans Godoenov lopen allemaal in maatpakken; af en toe denk je Poetin te zien. Het was niet heel erg bedacht om het zo naar het hier en nu te tillen, zegt Donnellan, opeens zag het er gewoon goed uit. Nick Ormerod ontwierp het toneel in de vorm van een catwalk, langer dan het breed is, aan weerszijden waarvan het publiek is geposteerd. De speelvloer is verrassend groot en wordt regelmatig in stukken opgedeeld: tsaar Boris in het midden, zijn troon slechts afgebakend door vier manshoge kandelabers - al zit hij niet in de betreffende scène, hij is bijna altijd aanwezig.

In het theater, een voormalige korenbeurs in het centrum van Brighton, is het heiig van de wierook; bij binnenkomst is er een orthodoxe dienst gaande. Gospodi pomiluj, murmelen langerokte bebaarde mannen met hoge zwarte hoofdtooien, God, heb erbarmen.

Helemaal achteraan hamert een oude monnik op een typemachine: hij legt de geschiedenis vast. Het is deze monnik die zegt getuige geweest te zijn van de brute moord op de erfgerechtigde troonopvolger, tsarevitsj Dmitri. Een veel jongere monnik komt vervolgens op het idee zich uit te geven voor diezelfde Dmitri en Boris Godoenov de troon te betwisten. Aan het hof zijn er altijd te vinden die uit zijn op de val van de machthebber. Voordat Boris gek wordt van achterdocht, sneuvelen er mensen en idealen aan het snode plan - en blijft het feitelijk onbeslist waarom het ene personage slechter zou zijn dan het andere.

Poesjkin liet het stuk eindigen in gejuich van het volk: Lang leve tsaar Dmitri Ivanovitsj! Maar hij moest het op last van zijn censor-tsaar veranderen in de regie-aanwijzing 'het volk bewaart het zwijgen' - voor latere generaties symbool bij uitstek voor de verhouding tussen massa en machthebbers.

Boertigheid

'Hoor, er borrelt een donker lachen uit op', zegt Donnellan. 'Wat ik zo mooi vind, en dat geldt voor veel Russisch werk, is dat het heel tragisch en enorm grappig in één kan zijn. In Frankrijk moet je je er direct op vastpinnen: dit is een tragedie. Hier sluit een en ander elkaar niet uit.'

Tweeëndertig scènes lang wordt in hoog tempo de goudglanzende praal van het hof afgewisseld met licht-volkse boertigheid van vodka en augurken en sinistere schemer van kerk en klooster; Judith Greenwood, ook al weer een oude bekende van de regisseur, tekende voor prachtig licht. Donnellan heeft geen moment overwogen te schrappen.

'Ik wilde niks forceren, op geen enkele manier, dat is eenmaal mijn wijze van werken. Ik hoefde het niet te verkorten, ik hoef niet te breken met een bepaalde traditie, geen reactie neer te zetten. Dat is gevaarlijk. Als je dat per se wilt, pakt het maar zo, het woord zegt het, reactionair uit.'

Wat ontstond was een warme samenwerking tussen hem en de Russisch acteurs. 'Sommige woorden versta ik, en ik kan al best wat lezen.' Ondanks verschillende achtergronden vormden de Russen direct een hecht ensemble; een aantal had al samengewerkt in filmproducties als Burnt By The Sun. Voor de jonge actrice Irina Grineva betekende haar rol als de Poolse Marina Mnisjek een doorbraak in Rusland.

Russische acteurs zijn behoorlijk zeker van hun zaak, zegt de regisseur. 'Voor mij betekent dat: beduidend minder werk in de kleedkamer. Minder op mensen inpraten, ruzies moeten sussen - die toch vaak onzekerheid en twijfels als oorzaak hebben. Russen staan behoorlijk open voor op- en aanmerkingen. Vermoedelijk ook, omdat het beroep óók in de Sovjet-tijd een redelijke standing had. Ze weten zich gerespecteerd in een samenleving die gek is van theater.'

James Bond

Misschien is het een beetje flauw te focussen op wat al die verschillen zijn, mijmert hij even later. Als je niet uitkijkt, ga je de dingen idealiseren omdat het 'exotisch' is. Vroeger al helemaal, omdat ze onder dat evil system leefden. Ergens kleefde hun toch de glamour van de misère aan, regelrecht uit James Bond. Onzin. Spannender is het te zien wat er gemeenschappelijk is.

En wat betreft de Britten is dat, afgezien van het terrible food, de liefde voor het theater, denkt Donnellan, en de manier van theater maken. 'Anders dan het koelere, intellectuele theater dat je vindt tussen Minsk en Calais. Spontaner en meer ambigu.'

En voor wat betreft de toewijding van de toeschouwer, daar kan niks en niemand tegenop. 'Theater in Rusland is bijna als eten. Een haast dagelijkse behoefte. Het is niet klassebepaald, iedereen gaat, weet ik het, twee keer per week. Moskou telt zo'n tweehonderd theaters, er gebeurt verschrikkelijk veel meer dan in Londen.'

Subsidie krijgen ze niet. Blijkt een voorstelling een succes, dan gooien ze gewoon de prijs omhoog. Donnellan, grijnzend: 'Zit de zaal de eerste weken propvol mafiosi. Niet best, natuurlijk. Maar kun je je voorstellen dat in Nederland de criminelen letterlijk staan te dringen voor Vondel?'

'Waar het elders allemaal zo deprimerend inessentieel mag lijken is het hier: pure passie. Eerder keerde ik terug uit een gevoel van sentimentaliteit. Nu is het pure noodzaak. Zo houd ik mijn idealisme. Zo blijft het bubbelen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden