Macht werkgevers onaantastbaar

Voor de vierde en laatste keer voert Bernard Wientjes de Volkskrant Top 200 van invloedrijkste Nederlanders aan. De werkgeversvoorman vertrekt komend voorjaar, na zijn derde termijn. De nummer 1 kan vooralsnog tevreden terugkijken. De VNO-NCW-lobby staat te boek als de beste en invloedrijkste in het steeds onrustiger Den Haag. Maar de druk neemt toe. Na vijf jaar crisis groeit het ongenoegen, ook in eigen kring. De vakbeweging wil meer koopkracht en banen. Nederland is een werkgeversparadijs en om diverse redenen is het de vraag of daarin wezenlijk verandering komt.

1.


Politiek: behulpzaam

Rond de formatie van vorig jaar gaan Bernard Wientjes en zijn VNO-NCW-directeur Niek Jan van Kesteren op bezoek bij de verrassende winnaar van de verkiezingen, PvdA-leider Diederik Samsom. Ze zijn benieuwd naar de plannen van de opgeleefde sociaal-democraten, vooral voor het bedrijfsleven. Wat Samsom vertelt, stelt de werkgeverslobby gerust. De PvdA-leider zegt er niet op uit te zijn 'de kip met de gouden eieren te slachten'. Wel wil hij dat de inkomensverdeling in Nederland wat meer gaat lijken op die in Scandinavië, waar de verschillen kleiner zijn. Daar zijn mensen het gelukkigst. Verder wijst hij op het belang van 'sociaal-democratisch ondernemerschap': minder focus op de snelle winst, meer oog voor werknemers en de lange termijn.


VNO-NCW weet genoeg. Tussen de werkgevers en de PvdA bestaan grote verschillen, maar met de sociaal-democraten kun je ook zaken doen. Ook de rest van politiek Den Haag is de werkgevers goedgezind - de PVV en, in mindere mate, de SP daargelaten. Waarom zouden partijen het bedrijfsleven ook hard willen aanpakken? Dat zorgt voor welvaart en banen, waar zeker nu veel behoefte aan is.


Natuurlijk, de werkgevers krijgen niet altijd hun zin. In de zomer dreigt het mis te gaan, als er alweer extra miljarden meer moeten worden bezuinigd. Dit tot chagrijn van de werkgevers en de vakbeweging, die nakend economisch herstel opnieuw in rook zien opgaan. De dreigende bom wordt ontmanteld door een vondst van het ministerie van Financiën. PvdA-minister Jeroen Dijsselbloem boekt 1,2 miljard euro aan bezuinigingen in door een eenmalig fiscaal voordeel te bieden als mensen hun stamrecht-bv opheffen. Dat levert extra belastinginkomsten op. En al die vrijvallende gouden handdrukken geven de economie ook nog een oppepper. Weinigen geloven dat deze bezuiniging echt wordt gehaald - het is meestal voordeliger de stamrecht-bv te behouden. Maar dat blijkt dan volgend jaar wel weer.


En een jaar is lang in Den Haag. Nog maar een jaar geleden kwam het kersverse kabinet in grote problemen door het volksoproer rond de inkomensafhankelijke zorgpremies. En zomer volgend jaar zijn er alweer twee verkiezingen geweest: voor de gemeenteraden in maart, en Europese verkiezingen in mei, waar de enige echte pain in the ass - de PVV - dreigt te gaan scoren. Het is de vraag hoe dat afloopt; het kan zo weer misgaan in Den Haag.


Maar welk kabinet er ook zit, zo weten de werkgevers: de mainstream van de Nederlandse politiek zal hen, uit welbegrepen eigenbelang, nooit ongunstig gezind zijn.


2.


Fiscale klimaat: goed

Dat blijkt ook uit de laatste Miljoenennota. Terwijl PvdA-staatssecretaris Jetta Klijnsma werkt aan plannen om bijstandsmoeders met jonge kinderen alsnog een sollicitatieplicht op te leggen, is de bijdrage van de vennootschapsbelasting in de Rijksuitgaven teruggelopen tot 6 procent. In 2000 was die nog tweemaal zo hoog, noteert NRC Handelsblad eerder dit jaar. Volgend jaar loopt de bijdrage van het bedrijfsleven aan de collectieve uitgaven als onderwijs, zorg en infrastructuur verder terug naar 4,8 procent. Dat komt deels doordat bedrijven hun verliezen van direct na het uitbreken van de kredietcrisis nog mogen verrekenen met hun huidige winsten.


Die winsten zijn volgens het Centraal Planbureau weer redelijk op peil. Dat komt vooral door het schrappen van banen en het verminderen van investeringen. Terwijl de werkloosheid oploopt en de overheid moet bezuinigen, hebben bedrijven inmiddels een spaarpot van 162 miljard euro, blijkt verder uit onderzoek van De Nederlandsche Bank, die niet wordt gebruikt om te investeren.


Nederland is wel een aantrekkelijke vestigingsplaats voor buitenlandse bedrijven. De brievenbusfirma's bloeien. Na steeds luidere kritiek op die belastingontwijking willen de Europese Unie en de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling serieus werk maken van de aanpak ervan. Mochten er daadwerkelijk maatregelen worden genomen, dan is het voor de werkgevers van belang dat dit in internationaal verband gebeurt. Dat beschermen van het vestigingsklimaat lijkt ook de inzet van het kabinet. VVD-staatssecretaris Frans Weekers van Financiën zei eerder dat Nederland geen belastingparadijs is.


3.


Vakbeweging: verzwakt

De vakbeweging is op sterven na dood als Ton Heerts juni vorig jaar aantreedt als nieuwe voorzitter. Na een slopende interne strijd tussen radicale en gematigde krachten ligt de FNV op apegapen. Aan de werkgevers de keus om het met een welgemikte dolkstoot af te maken, of zaken te doen door serieus te gaan overleggen. Na ampel beraad kiezen ze voor het laatste. Ze hebben een sterke tegenhanger nodig.


Dat leidt tot de terugkeer van de vakbeweging in het centrum van de macht: wekenlang onderhandelen VVD-premier Mark Rutte, PvdA-vicepremier Lodewijk Asscher, VNO-NCW-voorzitter Wientjes en Heerts over een sociaal akkoord.


Desondanks begint de vakbeweging vandaag in de Jaarbeurs een campagne tegen de miljardenbezuinigingen en voor meer koopkracht en meer banen. Echte - geen tijdelijke - baantjes zonder rechten. En de looneis wordt 3 procent.


De werkgevers kijken het aan. Het belangrijkste van het sociaal akkoord was voor hen dat er nog een gematigde FNV is, met een duidelijke voorman, waarmee zaken zijn te doen.


Het activistische 'SP-deel' van de vakbeweging is er nog steeds, maar voorlopig op de achtergrond. Zo is de sociale rust in het land, die al dertig jaar duurt, weer verzekerd - hoe anders dan bijvoorbeeld in België en Frankrijk.


4.


Lonen: gematigd

'Het syndroom van Wassenaar' noemt econoom Arnoud Boot de langdurige loonmatiging. Het kroonlid van de Sociaal-Economische Raad (SER) doelt daarmee op de, sinds het befaamde Akkoord van Wassenaar (1982) heersende idee dat een crisis het best opgelost kan worden door de lonen laag te houden; goed voor onder meer de export.


Dat was begin jaren tachtig een prima recept, zeggen critici, maar nu is de eeuwige loonmatiging juist het probleem. De huidige crisis is zo hardnekkig door de almaar dalende binnenlandse bestedingen; consumenten hebben steeds minder om uit te geven, waardoor de economie blijft kwakkelen. Hogere lonen dus, in sectoren waar het kan natuurlijk.


De welvaartsgroei van de afgelopen 25 jaar is ook meer bij het bedrijfsleven terechtgekomen, blijkt deze zomer uit een studie van De Nederlandsche Bank en minder bij de burgers. De bedrijven zagen door onder meer loonmatiging en winstinhouding hun hap uit de koek stijgen van 2 naar 10 procent. De 'bazen' erkennen ook dat werknemers de afgelopen jaren flink minder loon overhielden in hun portemonnee. Maar hun bedrijven waren in dezelfde periode 12 procent meer kwijt, stellen de werkgevers, doordat de loonkósten voor hen juist zijn gestegen. Wie de schuldige is, laat zich raden: de overheid zou met de lastenverzwaringen steeds groter verschil tussen bruto- en nettoloon veroorzaken.


De bonden krijgen bij hun roep om loonsverhoging belangrijke steun: van de centrale bank. Er is 'nu geen noodzaak' tot loonmatiging, zegt DNB-president Klaas Knot half oktober. Er is geen sprake geweest van een 'excessieve toename van arbeidskosten'. Het Nederlandse bedrijfsleven is in internationale vergelijkingen 'sterk en concurrerend'. Maar het investeert minder dan bedrijven in andere eurolanden, en spaart meer. 'Ongekend veel' zelfs.


De werkgevers zijn niet tegen meer koopkracht, integendeel. Zo krijgt het midden- en kleinbedrijf weer wat meer klandizie. Maar meer geld in de portemonnee moet komen van lastenverlichting door de overheid, zeggen ze tegen de bonden. Dat levert echt wat op. Het bedrijfsleven kan de oplopende loonkosten niet betalen, is het verhaal. En mensen houden in deze tijden liever hun baan, merken de werkgevers op, dan dat ze een beetje extra loon krijgen. Het is de vraag hoe dit afloopt. Er zijn eerder korte periodes met flinke loonstijgingen geweest. Maar over het algemeen zijn de lonen in Nederland al drie decennia gematigd. 'Wassenaar' zit in ons dna, zegt econoom Boot.


5.


Lijnen: kort

De verhoudingen tussen werkgevers en kabinet zijn tijdens het eerste kabinet Rutte - van CDA en VVD met de gedoogsteun van de PVV - zo goed, dat critici mopperen dat VNO-NCW vanuit de Malietoren een tunneltje moet hebben naar het Torentje, een eindje verderop. Met het EL&I (Economische Zaken, Landbouw en Innovatie) van Maxime Verhagen hebben de werkgevers zelfs hun eigen ministerie, zo wordt gezegd.


Zo mooi is het niet in Rutte II. Maar de verhoudingen zijn - zakelijk gesproken - goed. Met name de PvdA-ministers Dijsselbloem en Frans Timmermans (Buitenlandse Zaken) worden geprezen. En er zijn goede banden met de belangrijke Eerste Kamer. Weliswaar is Elco Brinkman geen VNO-NCW-bestuurder meer; de CDA-fractieleider is bij Bouwend Nederland opgevolgd door Verhagen. Maar VVD-aanvoerder Loek Hermans (agrarische industrie) en D66-fractieleider Roger van Boxtel (zorgverzekeraars) zitten nog wel in het VNO-NCW-bestuur. De werkgevers weten wat er speelt.


Eindigt met het vertrek van Wientjes straks ook het succes van de werkgeverslobby? Het zou kunnen, nu door de aanhoudende crisis het gemor over de verdeling van lasten en lusten steeds groter wordt. Maar het politieke midden zal de werkgevers met hun banen en welvaart niet snel hard aanpakken. Het vestigingsklimaat in Nederland is - de oprispingen van Wilders daargelaten - uitstekend, met een onafhankelijke rechtspraak en niet of nauwelijks corruptie.


De vakbeweging is over het algemeen gematigd, net als de lonen. De kroonjuwelen van de BV Nederland zijn veilig, kan vertrekkend voorman en 'snurkend VVD-lid' Wientjes tevreden constateren. De politieke en ideologische hegemonie van de werkgevers is zo diep verankerd dat die bijna vanzelfsprekend lijkt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden