Macht Russische kerk breidt zich uit als olievlek

Ook op een druilerige doordeweekse ochtend is het druk in de Christus Verlosserkerk. Een bleke jonge priester steekt kaarsen aan, baboesjka's prevelen gebeden en drukken hun lippen op de icoon van de Moeder Gods, een vader met een kind aan elke hand wandelt over het glanzend marmer....

Het orthodoxe geloof, dat onder de communisten was verbannen naar de marges van de maatschappij, is op weg de officiële staatskerk te worden. 'Sinds Poetin aan de macht is gekomen, speelt de kerk een steeds belangrijkere rol in het politieke leven', concludeert het Instituut voor Onderzoek van de Publieke Opinie. Orthodoxe priesters zegenen troepen en tanks op weg naar Tsjetsjenië, raketten worden vlak voor de lancering naar het ruimtestation besprenkeld met wijwater, en de belastingdienst heeft de heilige Mattheüs gekozen als schutspatroon. Het geloof is zelfs doorgedrongen in het volkslied; de nieuwe tekst rept van 'het heilig land. . . door God beschermd'.

Volgens de grondwet zijn kerk en staat in Rusland streng gescheiden. Maar de politieke invloed van patriarch Aleksej II is niet te onderschatten; in het lijstje van Ruslands machtigste personen dat het weekblad Kommersant-Vlast elk kwartaal opstelt, staat hij bij de top vijftien. Aleksej II gebruikt die macht om de invloed van de Russisch-orthodoxe kerk op wereldse zaken te vergroten, en een vinger in de pap te krijgen in het leger, het onderwijs en de media.

In de Siberische provincies Krasnojarsk, Altaj en Irkoetsk zijn, mede op initiatief van de kerk commissies ingesteld voor de 'bewaking van de openbare zeden'. In Irkoetsk, waar een priester deel uitmaakt van de commissie, wordt de verkoop van porno in kiosken in de buurt van scholen en de publicatie van seksadvertenties in de media aan banden gelegd.

Russische scholen zijn openbaar, en godsdienstles wordt er niet gegeven. Toch is in verschillende provincies het vak 'grondbeginselen van de Russisch-orthodoxe cultuur' op het rooster gezet. Het lesboek, uitgegeven door de orthodoxe kerk, is een mengeling van cultuurstudie, geschiedenis en godsdienst - ook een 'wonderbaarlijke verschijning' tijdens de bouw van de Christus Verlosserkerk in 1993 blijft niet onvermeld. Als het aan Aleksej II ligt, wordt het vak volgend jaar op alle Russische middelbare scholen ingevoerd.

De kerk eist ook meer zeggenschap over de media. Vorig jaar protesteerde de patriarch al eens tegen de uitzending van reality-tv-show Za Steklom. '70 Procent van de Russen is orthodox, dus moet 70 procent van de zendtijd op de staats-tv overeenstemmen met de orthodoxe normen', vindt aartspriester Vladimir, een adviseur van de patriarch. Het liefst wil de kerk haar eigen kanaal. De naam is er al: Synode-tv.

In Moskou hebben atheïsten een vereniging opgericht om de 'dreigende klerikalisatie' van Rusland tegen te gaan. 'Wie niet gelooft, wordt gediscrimineerd', zegt bestuurslid Andrej Semjonov. Volgens hem is sinds de val van het communisme het van staatswege verplichte atheïsme omgeslagen in het tegendeel. Nu flemen de Moskouse autoriteiten tegen de kerk en weigeren ze de vereniging - zo'n tweehonderd studenten en intellectuelen - vanwege een bureaucratisch wissewasje te registreren. 'Het is je reinste terreur. Wij verdedigen de vrijheid van geloof, ook de vrijheid niet te geloven.'

De autoriteiten staan niet onwelgevallig tegenover de avances van de kerk. Een Doema-lid van de Kremlin-partij 'Eenheid', Aleksandr Tsjoejev, heeft een wetsontwerp opgesteld dat de groeiende invloed van de kerk legaliseert. Als de wet wordt aangenomen, krijgt de kerk bovendien vrijstelling van belastingen, restitutie van door de communisten in beslag genomen bezittingen en onroerend goed, en subsidie voor de 'productie van materialen voor de spirituele en zedelijke opvoeding'.

Vladimir Poetin zou zijn goedkeuring aan de wet hebben gegeven. In een interview sprak de president deze week over het grote belang van het geloof voor Rusland. 'De dominante ideologie (het communisme, red.) bestaat niet meer, en niets kan universele waarden in de menselijke ziel zo effectief vervangen als religie.' Poetin is de eerste Russische leider sinds tachtig jaar die een gelovig christen is. Om zijn hals draagt hij altijd een goedkoop kruisje dat hij van zijn moeder kreeg en dat hij tijdens een officieel bezoek aan Jeruzalem heeft laten zegenen op het graf van Christus.

Sceptici zeggen dat kerk en staat elkaar gewoon gebruiken. De kerk om meer invloed en privileges te krijgen; de staat omdat die gewend is aan één ideologie, en bang is de greep te verliezen op een Rusland dat pluriform en democratisch wordt.

De invloed van de kerk op gewone Russen neemt lang niet zo snel toe als op die de politiek. Ook al beschouwt 70 procent van de Russen zichzelf als orthodox, maar 3 procent gaat naar de kerk. De Russische familie doorsnee wendt zich alleen tot een pope voor het dopen, trouwen en begraven. De dogma's van de kerk slaan ze in de wind. Nergens in Europa is het aantal abortussen zo hoog als in Rusland en nergens worden er zoveel kinderen buiten het huwelijk geboren.

'Mogelijk dat juist daarom in kerkelijke kringen het idee van het opgelegd geloof steeds populairder wordt', schrijft Moskovskije Novosti. 'Verplicht godsdienstonderwijs op de scholen, de bouw van orthodoxe kerken in de kazernes, de invoering van spiritueel-zedelijke censuur in de media.'

Zelfs bij de Christus Verlosserkerk vertrouwen de priesters hun gelovigen niet helemaal. 'Vroomheid en properheid in en om de basiliek zijn eeuwenoude tradities van ons volk', waarschuwt een bordje.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden