Macht pompt ego, normen en waarden op

Sjoemelen met onkosten, vriendjes en flessen wijn, waarom dóét een politicus het? Wat blijkt: het fenomeen is wel heel makkelijk op te roepen.

Maarten Keulemans
Marjolein Faber. Beeld ANP
Marjolein Faber.Beeld ANP

De PVV-politica die met overheidsgeld het bedrijf van haar zoon inhuurde. Het VVD-Kamerlid dat bonnetjes dubbel declareerde. Of de Roermondse VVD-wethouder die strooide met smeergeld en vertrouwelijke informatie.

Wat bezielt mensen om, uitgerekend als ze in het middelpunt van de publieke belangstelling staan, te gaan sjoemelen met onkosten, vriendjes en flessen wijn van 127 euro? Het was onverstandig, hoor je zo'n politicus achteraf dan zeggen, maar wat je vooral hoort, is verongelijkt gejammer: nou vooruit, ik maak mijn excuses omdat het moet, maar waar maken jullie je druk om zeg, ik heb toch niks misdaan?

In een beroemd geworden reeks experimenten lieten de psychologen Adam Galinsky en Joris Lammers vrijwilligers zich een beetje machthebber voelen, door ze te laten fantaseren over een situatie waarin ze veel macht hadden. Daarna werden ze bevraagd over eerlijkheid. Wat bleek: met hun ego waren ook hun normen en waarden opgepompt. Ze bliezen hoog van de toren over fatsoen en eerlijk duurt het langst, als een net verkozen PVV-gedeputeerde.

Dronken van machtsgevoel

Vervolgens kregen ze, nog altijd dronken van het machtsgevoel, een dobbelsteen. Daarmee moesten ze gooien: hoe hoger, des te meer vergoeding ze kregen voor het meedoen. En of ze eerlijk wilden zeggen hoe hoog ze hadden gegooid.

Maar wat zullen we nou krijgen: de gerapporteerde dobbelsteenworpen waren veel hoger dan je op grond van het toeval mocht verwachten. Er was maar één mogelijkheid. De machtsmensen zaten de kluit te bedonderen. Ze fraudeerden zichzelf een hogere beloning toe, veel hoger dan vrijwilligers die niet vooraf dronken waren gevoerd met macht.

Dat fenomeen - 'hypercrisie', zeggen psychologen - bleek ook uit vervolgexperimenten. Zet een mens op de troon (een Kamerzetel of provinciehuis is ook goed) en voor je het weet verandert zo iemand in een slinkse opportunist die te dure wijn drinkt, pekingeend declareert en met de dienstauto plus chauffeur uit joyriden gaat. Want weet je wel hoe zwaar en verantwoordelijk werk ik doe? Ik verdien het toch zeker? En wat doet iedereen trouwens moeilijk zeg, het gaat maar om een paar duizend piek, en dat computerbedrijf van mijn zoon is gewoon hartstikke goed.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden