REPORTAGE

Macabere vondsten in de grotten van Okinawa

Vandaag 70 jaar geleden werd de slag om het Japanse eiland Okinawa beslist. In de 'regen van staal' vielen 240 duizend doden. Burgers en soldaten schuilden soms weken in grotten. Isamu Kuniyoshi doorzoekt die al 60 jaar.

Kuniyoshi in een van de vele grotten van Okinawa waar hij voorwerpen en botten zoekt van slachtoffers uit de Tweede Wereldoorlog. In een schuur in de hoofdstad Naha heeft hij een 'privémuseum'. Beeld Io Cooman

Een rijstkom met een schedel erin gebrand; een kaak die met een stuk boom is versmolten; granaten van metaal, maar ook van klei; roestige zwaarden die uit een ander tijdperk lijken te stammen; veldflessen met oude sake; geblakerde identificatieplaatjes van soldaten. En natuurlijk botten, eindeloos veel botten; van volwassenen, maar ook van kinderen. Een recht afgezaagd stuk herinnert aan een primitieve operatie. Dat zijn zo de macabere vondsten die Isamu Kuniyoshi in de grotten van Okinawa heeft gedaan.

In een schuur van zijn onopvallende huis in een buitenwijk van de hoofdstad Naha heeft hij er een 'privémuseum' voor ingericht. Tussen de tot het plafond opgetaste spullen wijst hij geduldig aan wat alles voorstelt. Al sinds zijn 19de werkt de inmiddels 76-jarige Japanner aan zijn collectie. De meeste botten liggen hier niet, 'want die mogen hier officieel van de wet niet zijn'. Dus staat hij ze af aan de lokale autoriteiten, 'na een kort gebed voor de geesten'.

Zijn verzameling vormt het tastbare bewijs van een van de bloedigste gevechten uit de Tweede Wereldoorlog: de slag om Okinawa, waarvan het einde vandaag (dinsdag 23 juni), zeventig jaar later, wordt herdacht. In nog geen drie maanden vonden naar schatting 240 duizend mensen op dit subtropische eiland de dood: 77 duizend Japanse soldaten, 14 duizend Amerikanen en ruim 149 duizend eilandbewoners.

Onenigheid over uitbreiding Amerikaanse legerbasis

De 'slag om Okinawa', die vandaag tijdens de Okinawa Memorial Day op het eiland wordt herdacht, speelt in de actuele politiek nog altijd een belangrijke rol. De gouverneur van het eiland, Takeshi Onaga, heeft de strijd aangebonden tegen uitbreiding van een grote, Amerikaanse militaire basis op het eiland en voert het lijden van de eilandbevolking in 1945 als argument aan. Een meerderheid van de Okinawezen staat achter zijn verzet; een flinke minderheid wil zelfs dat alle Amerikaanse bases van het eiland verdwijnen. Maar de Japanse regering onder aanvoering van premier Abe staat achter Amerikaanse aanwezigheid op het eiland. De noodzaak valt terug te voeren op de strategische ligging ervan, tevens de reden waarom de Verenigde Staten in 1945 aan de 'Slag om Okinawa' begonnen. Vandaag wordt Abe op het eiland verwacht voor de herdenking. De veiligheidsmaatregelen zullen aanzienlijk zijn. Vorige maand demonstreerden nog 35 duizend eilandbewoners tegen de uitbreiding van de Amerikaanse bases.

Motief

Aanvankelijk deed Kuniyoshi zijn graafwerk in de avonduren, na overdag insecten te hebben verdelgd. Sinds zijn pensionering kan hij er voltijds tegenaan, al dan niet in het gezelschap van jongere helpers. Wat hem na 57 jaar nog altijd drijft? 'Het moet gebeuren', luidt zijn ultrakorte, allesomvattende motief. Zijn helpers leggen uit dat voor de 6-jarige Isamu de slag een traumatische ervaring was: hij verloor in die maanden zijn moeder, twee broers en zijn oma.

Met alle andere burgerslachtoffers stierven zij onder wat wel als een 'regen van staal' wordt aangeduid: Amerikaanse bommenwerpers, Japanse kamikazevliegtuigen, raketten en granaten bombardeerden en knalden bijna drie maanden lang onophoudelijk. De inname van het uiterst strategisch gelegen Okinawa stuitte op zoveel Japans verzet dat de VS besloten het Japanse 'vasteland' niet meer te veroveren. Aan de oorlog maakten de Amerikanen een einde met de atoombommen op Nagasaki en Hiroshima.

Tot 1972 bestuurden de overwinnaars het eiland. Daarna ging het gezag over naar de Japanse regering. Maar nog altijd wordt eenvijfde van Okinawa door Amerikaanse legerbases in beslag genomen. 'De Amerikanen zijn er al mijn hele leven. Ik zou liever hebben dat hun bases er niet meer zouden zijn, maar ik haat ze niet', zegt Kuniyoshi. Voelt hij geen woede, wanneer hij terugdenkt aan de Amerikaanse bommenwerpers die voor de dood van zijn vier familieleden verantwoordelijk waren? 'Niemand wordt blij wanneer er iemand wordt vermoord', is het enige wat hij daarop zegt. Wel wil hij zijn ervaringen van die dagen delen. Hoe de B-25's aan kwamen vliegen en hun zware geluid hem als jochie angst aanjoeg. Dan het rennen naar een grot, samen met een tante. Van zijn moeder herinnert hij zich nog hoe ze er uitzag, vertelt hij. Zijn bezoek kijkt hij dan aan zonder te kijken, met ogen die te veel hebben gezien.

Japanse krijgsgevangenen in een Amerikaans kamp in juni 1945. Beeld Courtesy Everett Collection

Respect

In 1958 begon hij 'uit respect voor de doden' te graven naar hun botten - militairen of burgers, het maakte hem niet uit. Iedereen verdient een nette, laatste rustplaats, vindt hij. 'Eigenlijk zou de Japanse regering dit moeten doen, maar die interesseert zich er niet voor.' Hij kreeg zelfs met agressie en tegenwerking van andere eilandbewoners te maken.

Die zeiden de Japanse soldaten te 'haten', omdat zij burgers destijds tot kamikazeacties hebben aangezet met het argument dat anders de vijand hen gruwelijk zou vermoorden. Het werd geloofd, al bleken de Amerikaanse soldaten naderhand met snoepgoed te komen - duizenden mannen, vrouwen en kinderen sprongen van hoge rotsen. Ook zetten de Japanse soldaten kwaad bloed door schuilende eilandbewoners uit grotten te drijven om er zelf in te kunnen zitten. 'Waarom graaf je naar die soldaten, kreeg ik te horen. Mensen waren echt woedend', vertelt Kuniyoshi onaangedaan. Illustratief voor de haat tegen Japanners is het lokale gezegde: 'Ik geef mijn dochter liever aan een Amerikaan dan aan een Japanner'.

Amerikaanse militairen lopen langs een gesneuvelde Japanse soldaat in april 1945. Beeld Norris G. McElroy/AFP

Tegenwerking

Tegenwerking kreeg Kuniyoshi ook van de autoriteiten. Zij konden geen wetsbepaling vinden om hem te stoppen, maar dwongen hem wel alle gevonden botten af te staan voor onderzoek en opslag nabij het lokale oorlogsmuseum. In een laboratorium wordt met DNA-onderzoek gepoogd de botten te determineren en nabestaanden te traceren, maar dat lukt zelden. Dat de relatie van Kuniyoshi met de autoriteiten gespannen blijft, blijkt wanneer hij zijn gasten dit deel van zijn levenswerk wil tonen. De toegang tot 'zijn' botten wordt hem verboden onder het mom dat het papierwerk niet in orde is. De blik van Kuniyoshi is er een van diepe teleurstelling, maar hij beheerst zich en zegt geen woord.

Even daarvoor was hij nog zeer in zijn element toen hij de grotten liet zien. Die liggen diep in het zuiden van het eiland, waar de bewoonde wereld is opgerukt. Huizen staan op een steenworp afstand. Enkele tientallen meters voorbij een kinderspeelplaats begint een schuin naar beneden lopend, smal pad. Langzaam schuifelen we door de wilde begroeiing tot we bij een onopvallend gat in de grond komen. Behendig laat hij zich rechtstandig naar beneden zakken, de diepte in. Eenmaal onder de grond vertelt hij dat we ons hier in 'het ziekenhuis' bevinden. Ondanks de lampen op onze helmen valt daar niet veel van te zien; de kunst is vooral trossen vleermuizen te ontwijken. Dat valt niet mee, want de grotten zijn op veel plekken maar tachtig centimeter hoog. Zeventig jaar geleden zaten hier mensen wekenlang dicht op elkaar gepakt, wachtend op hun dood.

Klassen met schoolkinderen van het vasteland komen hem af en toe helpen. Hij is er blij mee: 'Er is nog werk genoeg, je kunt hier soms zelfs op het strand onder het zand nog botten vinden'. Sommige middelbare scholieren vinden overblijfselen van slachtoffers van hun leeftijd. Volgens Kuniyoshi is het goed voor hen de geschiedenis zo aan den lijve te ervaren: 'Ze kunnen er veel van leren.'

Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden