MAAS BOVEN BAAS

Praten met de pers doet hij niet graag. Arie Maas buldert liever tegen zijn ondergeschikten - als het moet dwars door de deur heen....

ZES TAFELS waren er die voorjaarsavond in '91 gereserveerd in het etablissement aan de Amsterdamse Prins Hendrikkade. Aan de eerste drie tafels zaten Arie Maas en KBB-commissarissen als Judith Leyten-de Wijkerslooth de Weerdesteyn en oud-Unilever-bestuurder Ernst Verloop. Ook vertrouwelingen als financieel bestuurder Koos ten Hoonte, en Maas' nieuwste aanwinst, Hema-reorganiseerder Bas Vos, zaten met hun partner aan die tafels.

Mensen die bij Maas uit de gratie lagen, moesten aan de andere tafels aanschuiven. John van Nuenen bijvoorbeeld, de man die de Hema-warenhuizen had laten versloffen. En Jan Hagens, toen directeur bij kledingdochter M & S Mode.

De sfeer was wat gespannen, al lachten Maas' volgelingen om de onderbroekenlol van de baas. Totdat de bedrijfsleider van het restaurant binnenkwam om beleefd te informeren of 'alles naar wens verliep'. 'Angelique', brulde Maas tegen zijn vrouw, 'gooi die man eruit. Die hoort hier niet' Het werd doodstil aan tafel. Maar Maas was inmiddels weer aan zijn volgende grap begonnen.

De nu 60-jarige bestuursvoorzitter Maas stopt ermee. Zijn bureau in het kantoor in Amsterdam-Zuidoost, toch altijd al volkomen leeg, is gereed voor zijn opvolger Theo Henselijn. Dinsdagavond, de laatste dag van het boekjaar van KBB, trekt hij voor het laatst de deur achter zich dicht. Weinig collega's zullen hem na die tijd nog eens opzoeken, want Maas heeft zich niet geliefd gemaakt.

Maas' deskundigheid staat buiten kijf. 'Hij weet als geen ander hoe het winkelvak in elkaar zit', zeggen vriend en vijand. Hoewel het wijdvertakte KBB de afgelopen decennia diverse crises heeft doorgemaakt, behoort het tot Europa's best renderende detailhandelsbedrijven. Over 1993 boekte het concern een winst van 112 miljoen gulden op een omzet van zes miljard. Dat mag zonder aarzelen worden geschreven op het conto van Maas, een vliegtuigbouwkundige nota bene.

Maas, geboren in 1934 als zoon van een Rotterdamse tandarts, werd in 1960, kort na zijn studie vliegtuigbouwkunde in Delft, gehunt door Unilever. Na acht jaar - Maas zat intussen bij de staf van de raad van bestuur - stapte hij over naar Texoprint, het latere Gamma Holdings. De Twentse stoffenproducent, voor eenderde in handen van Unilever, moest reorganiseren en algemeen directeur Henk van Gelderen wilde dat Maas dat proces zou begeleiden.

'Daar zorgde Maas op eigen wijze voor. Hij heeft nogal wat mensen op de tenen getrapt', herinnert Van Gelderen zich later. 'Maas wond er geen doekjes om als hem iets niet zinde. Maar als je daar tegen kon, kon je vreselijk met hem lachen.'

Voor Maas zelf was de lol er echter snel af. In 1971 werd hij gevraagd voor de functie van inkoopdirecteur bij KBB-dochter Hema. Maas rook zijn kans en greep het aanbod met beide handen aan.

De Hema werd in die tijd geleid door Menno Weyer, een gewezen beroepsmilitair die de Hema had uitgebouwd tot een uiterst succesvolle keten. Met Maas begon een nieuwe wind door het bedrijf te waaien. De gevoelsmatige aanpak van Weyer maakte plaats voor wetenschappelijk verantwoord marktonderzoek en produktontwikkeling.

Gelijktijdig spoorde Maas, in 1976 benoemd tot algemeen directeur, de inkopers aan lef te hebben. Zo ontwikkelde de Hema zich onder zijn leiding tot een keten waar niet alleen degelijke onderbroeken, theedoeken en verf te koop waren, maar waar ook trendy theepotten, lampen en tuinaccesoires gescoord werden. Jarenlang heeft de Hollandsche Eenheidsprijzen Maatschappij Amsterdam, de winkel voor het gewone volk, de chique Bijenkorf overeind kunnen houden.

Maas' kwaliteiten bleven ook hogerop niet onopgemerkt. In 1982, een absoluut rampjaar voor KBB, werd hij opgenomen in de raad van bestuur. Toenmalig bestuursvoorzitter Jack Bons hoopte dat de coming man het concern uit het moeras zou kunnen trekken. Dat lukte inderdaad, maar Bons moest het veld ruimen.

Dat Maas de plaats van Bons zou innemen, was al op in februari 1983 duidelijk. KBB had het boekjaar afgesloten met een miljoenenstrop en de banken, de vakbonden en grootaandeelhouder Anton Dreesmann waren naar Motel Bunnik afgereisd om een reddingsplan op te stellen. Bons schitterde door afwezigheid.

Dreesmann, die in het verleden een belang van 36 procent in KBB had opgebouwd, zag Bons niet zitten. En de man die zich erop liet voorstaan dat hìj De Bijenkorf was - en die zijn chauffeur op drukke zaterdagen voor de deur liet wachten opdat zijn vrouw op haar gemak de boodschappen kon inladen - liet zich bij die gelegenheid maar al te graag vertegenwoordigen door Maas.

DREESMANN stond voor een moeilijke keus. Om concurrent KBB overeind te houden, en zodoende zijn eigen investering te redden, zou hij 40 miljoen gulden eigen vermogen moeten fourneren. Dreesmann ging akkoord op voorwaarde dat ook de banken en de werknemers over de brug zouden komen.

Oud-FNV-onderhandelaar Ben van Zweden herinnert zich hoe zijn collega Dick Lammertink en hij de zaak met Maas afrondden. 'In de toiletten van motel Bunnik', lacht Van Zweden. 'Daar hebben we de zaak afgedealed. Het ging over de vut-premie en een toeslag die vier jaar niet omhoog zou gaan. Als wij niet akkoord zouden gaan met de reorganisatieplannen, zouden de geldschieters zich terugtrekken.'

Dreesmann eiste echter ook het hoofd van Bons. 'Volgens Dreesmann was Bons niet te handhaven, hij was in zijn ogen verantwoordelijk voor de crisis', vertelt Van Zweden. 'Dreesmann wilde Maas aan de top. Hij zou hem waarschijnlijk ook graag voor V & D gehad hebben.' Bons mocht nog even blijven zitten, maar toen hij op 31 januari 1984 formeel opstapte, had Maas al lang de teugels in handen.

Onder leiding van Maas begon KBB aan een bewonderenswaardige comeback. In 1987 nam KBB de modeketen M & S Mode over van Max Abram. Een jaar later volgde de detailhandelsketen RetailNet, met formules als Amici, Bruna, Prénatal en De Lampenier.

In 1990 ging Maas' grootste wens in vervulling. KBB kocht FAO Schwarz, Amerika's meest prestigieuze speelgoedketen. Naar de buitenwereld toe heette het dat FAO KBB 'smoel' moest geven in de VS, want Maas had grote plannen. Maar op de achtergrond speelde mee dat Maas in 1983 de eerder door hem aangekochte Amerikaanse keten Maxway had moeten verkopen om KBB van de ondergang te redden.

Tot nu toe heeft FAO nauwelijks winst gemaakt, maar daarover maakt Maas zich geen zorgen. De omzet van het totale concern steeg tussen 1984 en 1993 van 3,5 naar 6 miljard. De winst ging in die periode zelfs van 34,5 naar 112 miljoen gulden.

Gelijktijdig ontpopte Maas zich als een kundig bouwer van netwerken. Dat blijkt ook uit het indrukwekkende rijtje commissariaten en adviseurschappen dat Maas heeft aangelegd. Hij zit bij ABN Amro, de universiteit Nijenrode, papierfabrikant KNP BT, de Nationale Investeringsbank NIB, Koninklijke PTT Nederland, Heineken en KLM aan tafel. Vooral op dat laatste commissariaat is hij trots. 'Hij vindt het prachtig om op Schiphol als een Vip te worden behandeld', merkt een ingewijde op.

Het succes lijkt Maas naar het hoofd te zijn gestegen. Medewerkers praten met afschuw over de manier waarop hij zelfs zijn secretaresses behandelt. Maas heeft er de afgelopen jaren heel wat versleten. De vrouwen hoeven de deur niet te openen om te weten wat hun baas verlangt: hij buldert zijn bevelen er meestal dwars doorheen. Dat hij hen een vorstelijk salaris gaf, beschouwden de meesten als een soort smartegeld.

Legendarisch is het verhaal over zijn chauffeur. Die zette de auto op een gegeven ogenblik in de berm, gooide de sleuteltjes met een wijde boog het weiland in en riep: 'Rij zelf maar'.

'Maas heeft het schofferen tot kunst verheven', zegt iemand die nauw met hem samenwerkte en zelfs geregeld zijn woning aan de Amsterdamse Keizersgracht bezocht. Ook Maas' tweede vrouw, Angelique, moest het regelmatig ontgelden. Hij behandelde haar alsof ze nog steeds de secretaresse was van Anton Dreesmann, vooral als Maas weer last had van zijn hernia.

'Managers vonden de afstand tussen de deur van zijn werkkamer en zijn bureau vreselijk groot', drukt FNV-vakbondsbestuurder André Steijaert zich diplomatiek uit. Medewerkers, directeuren van de werkmaatschappijen en collega-bestuurders kunnen meepraten over de woede-aanvallen en botheid van de scheidende topman.

Maas deed overigens ook geen pogingen om dat te verhullen. Tijdens een interview met journalisten van NRC Handelsblad las Maas zijn naaste collega Cor van der Molen de les. De toenmalige directeur sociale zaken was bezig enkele paperassen te rangschikken. 'Doe dat niet', mopperde Maas. 'Ik probeer me te concentreren. Je kunt ook weggaan, maar als je blijft, kun je nog wat leren.'

Op de Hema-burelen doet het verhaal de ronde dat Maas op een maandagmiddag dringend directeur Bas Vos wilde spreken, die net was aangetreden om de torenhoge problemen van de warenhuisketen aan te pakken. Woedend was-ie. 'Er zijn verdomme geen rookworsten op de Reguliersbreestraat', kreeg een verbouwereerde Vos te horen. 'Je gaat er nu heen om daar wat aan te doen' Later bleek dat Maas kort daarvoor door zijn echtgenote was gebeld.

In de loop der jaren heeft Maas vele slachtoffers gemaakt. Onder zijn bewind is een illuster rijtje managers de laan uitgevlogen. In 1988 stapte Bijenkorf-directeur Jan Kessels, de eerste kroonprins van Maas, onverwacht over naar concurrent V & D. Maas maakte een vreselijke stampei. Hij voelde zich bedonderd door de toenmalige Vendex-baas Arie van der Zwan. Enkele jaren later kwam Kessels, mislukt bij V & D, met hangende pootjes terug bij Maas. Tegenwoordig zwaait hij de scepter over de Hema, als opvolger van Bas Vos.

Vos, die in 1991 was aangetrokken om de Hema te reorganiseren, hield het begin vorig jaar plotseling voor gezien. Hij had niet eens zicht op een volgende betrekking. Vos werd door velen als Maas' opvolger getipt, temeer omdat de voormalige huisarts, taxichauffeur, kroegbaas en Detam-directeur de Hema weer uit het slop had gehaald.

'Om persoonlijke redenen', was telkens de korte verklaring van Maas bij het vertrek van weer een topmanager. Bij Van Nuenen bijvoorbeeld, de man die tijdens het etentje in het voorjaar van '91 al aan de verkeerde tafel zat. Ooit gold ook Van Nuenen, die bij De Bijenkorf als detailhandelsman pur sang naam had gemaakt, als een van Maas' opvolgers. Na De Bijenkorf moest hij de Hema onder handen nemen, een klus die hij in Maas' ogen onvoldoende klaarde. Tegenwoordig werkt Van Nuenen bij de VSB. Ook M & S-directeur Jan Hagens, zijn disgenoot tijdens het voorjaarsetentje, werkt niet meer bij KBB.

EEN VOLGENDE troonpretendent was Maarten van Seggelen, door ingewijden omschreven als een 'integere, capabele man wiens capaciteiten Maas heel goed kon gebruiken'. Ook Van Seggelen zoekt zijn heil dezer dagen in een andere branche. Hij is lid van de raad van bestuur van het pharmaciebedrijf ACF.

Van Seggelen stapte in 1993 plotsklaps op. Ook 'om persoonlijke redenen'. Insiders houden het erop dat Maas het niet kon hebben dat Van Seggelen niet afhankelijk van hem was. De man beschikte dankzij zijn periode bij de groothandel Hobofaam, de voorloper van RetailNet, over een aardig kapitaal. Niet voor niets woont Van Seggelen in een kapitale villa in Laren - in dezelfde straat als de gefortuneerde Unigro-eigenaar Eric Albeda Jelgersma en detailhandelmagnaat Jaap Blokker.

'Van Seggelen durfde Maas recht in de ogen te kijken. Toen hem dat niet langer beviel is-ie Van Seggelen gaan pesten. In vergaderingen maakte Maas dan één-tweetjes met Peter Dirks, de financiële man. Van Seggelen werd buitengesloten', zegt een betrouwbare bron.

Vos, Van Nuenen, Van Seggelen - het zijn de toppers wier vertrek voor opzien baarde. In hun kielzog werkte Maas nog een klein legertje managers van het tweede echelon de deur uit. Jac Rijnders bijvoorbeeld. De voormalige directeur van de babywinkelketen Welcome waagde het tegenover de pers open kaart te spelen. KBB had de keten overgenomen om de slechte resultaten van het dochterbedrijf Prénatal te verbeteren, verklapte hij. Hij kon onmiddellijk vertrekken.

Maas hield niet van publiciteit. Eén keer per jaar een persconferentie over de cijfers, verder niets. Artikelen over KBB las hij met een vergrootglas. Zelden werden er interviews gegeven, en dan alleen maar door Maas. Na veel aandringen was Maas bereid voor zijn afscheid met de Volkskrant te praten. Maar toen hij hoorde dat ook anderen over hem aan het woord zouden komen, liet hij weten 'er geen behoefte aan te hebben zich op zijn zestigste nog te moeten verdedigen'.

Ondanks zijn leidersstijl en de vele conflicten die dat veroorzaakte, heeft Maas de vuile was altijd goed binnen weten te houden. Dat wordt vooral toegeschreven aan Ten Hoonte. Jarenlang was de bescheiden Ten Hoonte, die zichzelf eens als een buddy van Maas omschreef, de man die Maas' brokstukken met zalvende woorden opruimde.

Bovendien gingen de scheidende managers niet met lege handen de deur uit. Om van hun stilzwijgen verzekerd te zijn en publiciteit trekkende rechtszaken te voorkomen, kregen verschillende KBB'ers een eigen Hema-filiaal, dat, mits goed gemanaged, een aardige bron van inkomsten gaf. Anderen kregen een bom duiten mee, plus een contract waarin standaard het bedrag stond vermeld dat ze KBB verschuldigd waren als ze met de pers durfden te praten. Zoals gezegd, Maas hield niet van publiciteit.

Aan de andere kant heeft Maas zijn mensen ook ruimhartig beloond. 'Moet jij niet eens een weekje met je vrouw op vakantie?', kreeg een KBB-topman na de succesvolle afronding van een moeilijke reorganisatie te horen. Het is Maas' ultieme beloning: een paar dagen in luxe baden in een van de mooiste hotels op de Bahama's of Palm Beach.

Maas regelt het allemaal en het bedrijf betaalt. 'Voor die paar dagen kreeg KBB een hotelrekening van bijna tienduizend dollar', herinnert een van de beloonde managers zich. 'Dat vond ik zo vreemd nog niet. Het gekke was dat de mensen van dat hotel in Florida KBB heel goed kenden.'

Gierig is Maas allerminst. Bij KBB worden de de medewerkers relatief goed betaald. De vakbonden, doorgaans niet de beste vrienden van ondernemers, lopen weg met Maas. 'In de boezem van die man zit goed spul', zegt FNV-bestuurder André Steijaert. Een paar weken geleden nog stond hij lijnrecht tegenover Maas in het conflict over de Hema-bakkers. 'Maas is vierkant, duidelijk, hard. Maar hij heeft ons nooit belazerd.'

Terwijl hij Maas de ene veer na de andere in zijn gat steekt, merkt Steijaert zelf enkele keren verwonderd op: 'Raar hè, dat ik dat vind? Maas is misschien wel ijdel, dominant, maar geen rotzak, geen boeman. Je kon veel tegen hem zeggen.' Dan moest je overigens wel aan de goede kant gaan staan. Maas is, maar dat heeft hij altijd goed verborgen weten te houden, doof aan zijn rechteroor. 'Zat je in directievergaderingen aan zijn slechte kant, dan kon je opmerken wat je wilde, maar Maas hoorde je amper', weet een oud-directeur nog. 'Wilde je bij KBB wat bereiken, dan moest je wel aan de goede kant van de tafel gaan zitten.'

NET ZO onverwacht als het vertrek van veel van zijn mensen is het vertrek van Maas zelf.

Volgens een vertrouweling is Maas bang dat hij de laatste jaren van zijn glanzende carrière op zijn bek gaat.

Die angst wordt vooral ingegeven door het vertrek van Ten Hoonte. Tot twee jaar geleden gold bij KBB de onverbiddelijke regel dat directeuren pas op hun 62-ste met pensioen mochten. Maas veranderde die regel twee jaar geleden toen Ten Hoonte, destijds 62, aangaf met pensioen te willen. Het was een poging zijn financiële rechterhand te behouden.

Ten Hoonte, die bijna net zolang als Maas in het KBB-bestuur zit, geldt als de man in de schaduw aan wie Maas veel te danken heeft. 'Eigenlijk had Koos het eredoctoraat van Maas verdiend. Maar hij geeft er niet zo om', zegt een intimus. Ten Hoonte bleek echter vastbesloten, tot grote spijt van Maas.

Vanaf woensdag wordt het KBB-bestuur aangevoerd door Theo Henselijn. Diens

benoeming heeft menigeen verbaasd. De 53-jarige oud-directeur van De Bijenkorf geldt als een zeer bekwame detaillist die 'in een winkel blindelings zijn weg vindt'. Sommigen plaatsen echter vraagtekens bij zijn strategisch inzicht, suggererend dat Maas zijn opvolging niet goed heeft geregeld.

'Maar ja', merkt een oud-directeur op, 'als je eerst alle mensen eruit werkt die de dingen recht voor hun raap durven te zeggen, moet je niet raar opkijken dat alleen de hielenlikkers overblijven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden