Maarten Baas is een tornado met twee linkerhanden

Op het tweede gezicht

Internationaal vermaard ontwerper Maarten Baas (38) is deze week ambassadeur van de Dutch Design Week in de stad waar zijn grote doorbraak begon: Eindhoven. Sommige docenten daar hadden moeite met zijn ongepolijste 'gepiel'. Baas zelf geniet ervan om poeha door te prikken.

Zijn doorbraak kwam met geblakerde tweedehands meubels geconserveerd onder een laag epoxyhars. Zo werden stoel en bank weer klaargemaakt voor gebruik. Beeld Jiri Buller

Lidewij Edelkoort, die als een godin waakt over de wereld van het design, was nog bestuursvoorzitter van de Design Academy in Eindhoven toen Maarten Baas er eindexamen deed, in 2002. In een nog te publiceren essay over Baas schrijft ze : 'Vanaf de dag waarop hij zijn eindexamenwerk, een verzameling verbrande antieke meubels met een koddige verminkte kroonluchter, toonde aan een groep verbouwereerde leraren, is de recalcitrante vormgever tegendraads, erop uit om te provoceren. Grote goofy stappen werden gemaakt, springend van gigantische projecten tot kleinschalige onderwerpen met een ongekende, bijna charmante, moeiteloosheid.'

Maarten Baas (1978) is een internationale grootheid in zijn vak. Deze week is hij samen met mede-ontwerper Bas van Abel ambassadeur van de Dutch Design Week in Eindhoven; het is de vijftiende editie.

Zijn eerste jaar op de academie, 1996, was moeilijk geweest. Hij ging van het gebaande pad. Ze zijn er streng op ambachtelijkheid. Daar ligt niet zijn kracht. Een plankje kaarsrecht afzagen kunnen anderen beter. Hij heeft twee linkerhanden. In pielen, denken met je handen, is hij weer een kei. Jurgen Bey, een van zijn docenten van toen: 'Je voelde zijn kwaliteiten, maar het kwam niet tot wasdom. De vraag was: ben je hier wel op je plaats.'

Baas heeft zich naderhand wel beklaagd. Dat wie gelikt werk afleverde, strak in het pak, bijna als vanzelf een voldoende kreeg. 'Dan hoefde het creatief niets voor te stellen.' Hij was ook toen al te chaotisch of misschien moet je gewoon zeggen te speels om veel belang te hechten aan een tafeltje dat behalve origineel ook nog eens waterpas was. Kom op, zeg, zullen we het over de dingen hebben die er echt toe doen?

1978 Geboren in Arnsberg, Duitsland.

1990-1995 Hendrik Piersoncollege, Zetten

1996-2002 Design Academy Eindhoven

2003 -2004 Serie Smoke komt in productie bij Moooi/Marcel Wanders.

2005-2009 Expositie van gekleide meubels in Milaan, in Miami uitgeroepen tot Designer of the Year, eerste klokken uit de serie Real Time Clocks.

2014 Baas is in town, circustent in Milaan.

2016 Ambassadeur Dutch Design Week, Eindhoven

2017 Overzichtstentoonstelling Groninger Museum

Jurgen Bey: 'Je zag een heel specifieke manier van denken toen, maar nog niet het handelen. Nu gaat hij als een tornado. Dat is heerlijk om te zien.'

Zijn afstudeerproject was meteen zijn grote doorbraak. Hij presenteerde een serie van afgedankte, tweedehands meubels die in benzine waren gedrenkt, vervolgens geblakerd met een gasbrander. Het resultaat werd geconserveerd onder een laag epoxyhars en zo werden stoel en bank weer klaargemaakt voor gebruik.

Zijn boezemvriend Benno Hartjes: 'Maarten zoekt altijd naar het verhalende, het theatrale. Hij is niet bang geweest om een verbrand stoeltje neer te zetten: hier hebben jullie het, dit is mijn eindexamenstuk. Hij had de ballen dat te presenteren in een omgeving waarin gelikt de norm was.'

Smoke - de titel van het project - werd opgemerkt door een van de belangrijkste mensen in de wereld van design, de New Yorkse galeriehouder Murray Moss. Met Moss maakte Baas de serie nog iets brutaler: niet oude meuk ging onder de gasbrander, maar designmeubelen van Rietveld, Sottsass en Gaudi. Zo ontstonden schimmen van iconen, een hergebruik in een vorm die nog niet bestond. Het designlabel Moooi dat net een jaar eerder door die andere Nederlandse topdesigner, Marcel Wanders, was opgericht, nam het werk van Baas in productie. En zo zat Maarten Baas, amper 25 jaar oud, in één keer bij de top.

Smoke betekende de grote doorbraak van Maarten Baas.

Gekkenhuis

Mazzel? Vriend en mede-ontwerper Joost van Bleiswijk: 'Sommigen denken: je maakt het en een magische fee brengt je werk tot in de uithoeken van de wereld. Zo gaat het dus niet. Je moet enorm veel ambitie hebben om zover te komen als Maarten.'

In 2009 verscheen hij op de Salone del Mobile in Milaan met een serie vernuftig gemaakte klokken. Milaan is een jaarlijks gekkenhuis; meer dan tweeduizend designers uit de hele wereld laten er hun ding zien. Met zijn klokken maakte Baas de tijd en het verloop van de tijd tastbaar. Een (gefilmd) mannetje in de transparante plaat van de klok veegt de wijzerstand weg en brengt de wijzer elke minuut een stukje verder. In de variant van het zelfportret verschuift Baas zelf de tijd, terwijl hij intussen eet en drinkt. Onder meer in het Rijksmuseum en op Schiphol zijn exemplaren van de klok te zien.

In de variant van het zelfportret verschuift Baas zelf de tijd, terwijl hij intussen eet en drinkt. Onder meer in het Rijksmuseum en op Schiphol zijn exemplaren van de klok te zien

Hij werkt intuïtief. 'Onbewust gaan duizenden, misschien wel miljoenen beelden door een filter in mijn hoofd', zei hij in de Volkskrant.

Vorige maand kwam hij met meubels van bewerkt staal en brons; het oogt als het schild van een kever of schildpad. 'Dat is geen geluk', zei hij in het Brabants Dagblad. 'Ammehoela.' In de Volkskrant noemde hij het 'telkens terrein betreden waar ik nog niet ben geweest. Waar überhaupt nog niemand geweest is.'

Om daar te komen was praktisch gesproken een oplossing nodig voor zijn twee linkerhanden. Sinds ruim tien jaar werkt hij voor de ambachtelijke kant van zijn projecten intensief samen met Bas den Herder, een producent van maatwerk. 'Ik ben van het detail, van het maken,' stelt hij vast, 'Maarten is van het verbeelden. We hebben het heel goed met elkaar.'

In de appstore

Maarten Baas maakt geen grote series van zijn werk. Hij is een goedbetaalde kunstenaar geworden. Wie bijvoorbeeld een van zijn spraakmakende klokken wil aanschaffen, waarin de tijd wordt uitgewist en verschoven, betaalt tienduizenden euro's. Baas heeft ook een betaalbare variant gemaakt: de zogeheten Analog digital clock: de rode strepen van de digitale cijfers veranderen door toedoen van een mannetje dat zichtbaar in de weer is met trekker en verfroller. De klok is te downloaden in de appstore. Voor de meeneemprijs van 99 cent.

Kerkdorp

Mentale vrijheid is het allerbelangrijkste. Maarten Baas groeide op in Hemmen, een kerkdorp aan de Linge in de Betuwe. Moeder was onderwijzeres, vader dominee in de Nederlands-Hervormde kerk. Geen man in een zwart pak die het Enig Ware Geloof uitdroeg. Ieder moest zijn eigen waarheid ontwikkelen. Zoals zijn zus Heleen, enig meisje uit het gezin van vier kinderen het omschrijft: 'We kregen ontzettend veel ruimte om zelf uit te zoeken wie je bent. Er was vertrouwen en liefde.'

Het klinkt als een gelukkige jeugd.

'Beter is: een vrije jeugd. Voor Maarten was het een heel goede voedingsbodem.'

De wereld van het design is glamourous. Baas is kind aan huis geworden in een internationale jetset van galeriehouders, museumdirecteuren, rijke verzamelaars en celebrities. Het raakt hem niet. Hij laat de champagne voorbij gaan, pakt een biertje. 'Als ik iemand in de categorie 'gewoon' moet bedenken', zegt vriend Mark van den Gronden, 'is het Maarten. Hij zal nooit hoogdravend doen.'

De wereld van het design is ook dwingend. Nieuw moet op de voet worden gevolgd door nieuwer en direct daarop volgt de vraag naar het nieuwste. Dat te kunnen bijhouden is volgens Baas 'een kwestie van hard en gefocust werken'. Het heeft hem niet behoed voor een formidabele dip.

Formidabele dip en glorieuze rentree

In een interview met het Amerikaanse tijdschrift Fast Company vertelde hij over de periode tussen 2010 en 2012: 'Er was geen volgend project dat ik kon oppakken. Ik werd er gek van; hoe duizenden mensen die allemaal een mening over mij hadden tegen mij aankeken. Ik dacht: krijg de kolere. Alles wat ik wil, is mijzelf verkennen en uitzoeken welke kant ik opga. Ik maakte nog wel dingen, maar het waren particuliere opdrachten die nooit naar buiten zijn gebracht. Ik wilde even niet dat iedereen weer met een mening kwam.'

Hij was aan het eind van zijn Latijn. In NRC Handelsblad zei hij in 2014: 'De afgelopen jaren vond ik niet-maken belangrijk.' Hij noemde het 'een morele impasse, een getemperde tijd'.

In 2014 volgde een glorieuze rentree. Hij heeft een sterke hang naar het theatrale. Bij gelegenheid speelt hij graag de performer. Joost van Bleiswijk herinnert zich hoe de vriendenclub een tennisbaan maakte van het binnenterrein van het gebouw van de Algemene Inspectiedienst die naar elders was verhuisd. Er werd jaarlijks een Wimbledontoernooi georganiseerd. Geheel in stijl. De dresscode was wit. Er mocht alleen onderhands geserveerd worden. Smashen was verboden. Men speelde louter dubbelspel.

Smaakpolitie

Van Bleiswijk: 'Maarten was schaamteloos. Hij had aan elk detail gedacht. Hij kwam voorrijden in een gehuurde Bentley.' Baas speelde zijn rol, telg uit de Britse landadel, foutloos. Twee jaar achtereen werd hij uitgeroepen tot best dressed male.

Hij was drie jaar weggebleven uit Milaan. In 2014 keerde hij terug. Baas is in town heette het circus dat hij inrichtte in een garage van 600 vierkante meter, vlakbij de Dom. Het was een circus vol knipperlicht, met hier en daar wat meubels, maar vooral met lachspiegels en kauwgomballenautomaten met daarin antidepressiva. Er liepen clowns rond, er was een draaimolen en er was muziek van een draaiorgel.

(Tekst loopt door onder de foto.)

Antidepressiva in een kauwgomballenautomaat in Milaan. Beeld Adriaan van der Ploeg

'Ik wilde iets vets doen, gaan met die banaan', verklaarde hij in NRC Handelsblad. Iets cerebraler geformuleerd: de domineeszoon zette de poeha en de poen van de Salone te kijk. In de Volkskrant: 'Als ik al die verspilling zie en die battle of the ego's, dan word ik chagrijnig. In NRC: 'Het voelt enorm vrij om niet mee te gaan met de smaakpolitie en dingen te doen die niet horen.'

'Schoonheid is waar alles getolereerd wordt', zei Baas in de Volkskrant. 'Waar alles een beetje samenkomt. Daarom is de natuur mooi. Daar is niets recht of symmetrisch.'

Hij heeft stoeltjes van klei gemaakt. Het ideaal was om een bonk klei te nemen en daaruit een stoel te kneden. Als een kind dat aanklooit. Het bleek dat de stoel niet zonder stalen frame kon en als klei was synthetische klei vereist, maar de oorsprong bleef overeind: fröbelen, kleien, knoeien. Het is wat Lidewij Edelkoort goofy noemt; maf, geschift misschien, maar intrigerend.

Edelkoort constateert aan het eind van haar essay over Baas dat hij, niet gehinderd door vormvoorschriften, doorgaat 'met zijn conceptuele carrière en puur creatieve craft'. In zijn klokkenproject, schrijft ze, komen verschillende wijzen van waarnemen samen in één persoon. Edelkoort: 'Als hij ook nog zelf in zijn eigen klok gaat zitten, als een zelfportret dat de tijd schetst, verdubbelt hij opnieuw zijn personae, gedraagt hij zich als God (hij distribueert tijd), poseert hij als een artiest (hij tekent de wijzers), zit hij als een model (zijn ijdelheid botvierend), werkt hij als een ingenieur (hij levert functie), dubbelt hij als ontwerper (die vorm definieert) en speelt hij als een performer (die cultuur representeert).'

En dan besluit ze met: 'De designer als een één-mans-band. CLING CLANG BOOM CRASH.'

Dutch Design Week

Tot en met zondag 30 oktober loopt de Dutch Design Week, jaarlijks evenement in Eindhoven waar design in allerlei soorten en maten wordt geëxposeerd. Maarten Baas is dit jaar een van de ambassadeurs. Hij wordt verondersteld klankbord te zijn voor deelnemers en bezoekers. En zelf ook een beetje uit te pakken. Maarten Baas makes time heet zijn bijdrage. Rondom het thema tijd laat Baas een selectie zien uit eigen werk, werk van jong talent en van gearriveerden als Anton Corbijn en Atelier van Lieshout. Er is een tijdelijk restaurant aan de Vestdijk dat is vormgegeven door Baas en waar Sergio Herman het menu verzorgt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.