...maar ze aanpakken doen de universiteiten niet graag

Niet een van de fraudezaken die dit jaar de krant haalden, werd door de universiteit zelf gemeld.

Wetenschappelijke instellingen krabden zich in de nasleep van het drama rond de Tilburgse grootfraudeur/psycholoog Diederik Stapel in 2011 achter de oren en scherpten procedures en protocollen op het gebied van wetenschappelijke integriteit aan.


Eerder hadden de universiteiten dat al gedaan, maar onlangs maakte ook wetenschapsfinancier NWO nog eens duidelijk dat van gehonoreerde onderzoekers voorbeeldig gedrag wordt verwacht en wat er gebeurt als het tegendeel blijkt. Oud-hoogleraar strafrecht Theo de Roos werd aangesteld als vertrouwenspersoon, om aangiften te behandelen. 'Vooral om met klokkenluiders mee te denken, maar eventueel ook tégen te denken', zegt hij. Sinds zijn aantreden heeft hij één zaak te behandelen gekregen. Welke is vertrouwelijk.


Tegelijk doken het afgelopen jaar met enige regelmaat weer nieuwe gevallen van wetenschappelijk wangedrag op in de media. In maart ontsloeg de Universiteit van Leuven op staande voet een immunoloog die ook in Leiden had gewerkt; hij had effecten van een epilepsiemiddel verzonnen. In mei ontsloeg de universiteit in Groningen de Belgische criminoloog Patrick van Calster, wiens proefschrift van jaren her in Leuven flink overgeschreven bleek. In augustus ging in het LUMC Leiden een - alweer - Belgische reuma-onderzoekster de laan uit, die geregeld 's nachts naar haar lab sloop om proeven te manipuleren. 'Een persoonlijk drama', aldus de universiteit.


In Utrecht vertrok de Indiase plantenbioloog Pankaj Dhonukshe nadat was gebleken dat een artikel van hem in het topblad Cell vol verdachte grafieken zit. En in het najaar kwam een commissie van de Vrije Universiteit tot de conclusie dat de emeritus antropoloog Mart Bax een publicatielijst had vol niet-bestaande artikelen, boeken en spreekbeurten.


Opvallend in die laatste zaak was dat de universiteit zichtbaar worstelde met de vraag hoe het bedrog in de publiciteit moest worden gebracht. Pas na vragen van de pers werd bijvoorbeeld besloten om het rapport ook nog in het Engels te verspreiden.


Internationaal wordt de afhandeling door de Universiteit Tilburg van de zaak-Stapel, in volle openheid, nog steeds als een schoolvoorbeeld gezien. In de praktijk blijkt het echter vaak uiterst moeilijk om details over fraudezaken boven water te krijgen, zeker in de media. Geen van de academische fraudegevallen die in 2013 de krant haalden, kwam via een persbericht van de betrokken universiteit naar buiten.


'In die zin is de educatieve functie van openbaarheid over integriteitskwesties nog niet heel erg ontwikkeld', zegt een woordvoerder van de landelijke vereniging van universiteiten VSNU. Die publiceert de geanonimiseerde rapporten van universitaire integriteitscommissies. Om van te leren. Over 2013 zijn dat er welgeteld drie.


Maar er is ook een andere kant. Het gebrek aan doorzichtigheid zal best frustrerend zijn, zegt voorzitter prof. Kees Schuyt van het LOWI, het college dat beroepszaken bij integriteitskwesties behandelt. 'Maar het gaat ook om ernstige beschuldigingen, waarbij extra onderzoek nodig is en hoor en wederhoor moet plaatsvinden. Dat kost nu eenmaal tijd. En terecht. Universiteiten moeten er ook voor waken dat mensen van fraude worden beschuldigd, terwijl er in werkelijkheid gewoon onenigheid is, of een onbedoelde fout zoals iedereen die weleens maakt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden