'Maar weinig Nederlandse politici durven emotie te gebruiken'

Oud-PvdA-leider Wouter Bos geeft donderdag in DWDD Summerschool een college over politieke speeches.

Wouter Bos. Beeld Frank Ruiter

Logos, pathos of ethos?

'In mijn college in DWDD Summerschool leg ik uit hoe je logos, pathos en ethos kunt gebruiken, de bekende overtuigingsmiddelen van Aristoteles. Ik vrees dat ik zelf erg van de logos ben. Ik heb moeten leren om mijn speeches niet alleen op te bouwen uit logica en argumenten, maar om ook te durven spelen met pathos, emoties. Ik heb ook moeten leren dat ethos, de geloofwaardigheid van wat je zegt, minstens zo afhangt van hoe je als persoon wordt gezien als van inhoudelijke logica.

'Speechen kun je leren. Goede adviseurs hebben me geholpen met mijn speeches als PvdA-politicus. Een of twee keer heb ik gebruikgemaakt van mensen met verstand van theater. Bij een goede politieke speech hoort dat je gebruik durft te maken van theatrale stijl- en hulpmiddelen. Hoe je erbij staat, hoe je gekleed gaat, hoe je de achtergrond inricht, hoe je humor gebruikt, hoe je contact zoekt met het publiek. Het is een gereedschapskist waarvan je gebruik kunt maken.

'Het is ongelofelijk moeilijk goede Nederlandse voorbeelden te vinden van politici die emotie durven te gebruiken. Bijna altijd zijn de schoolvoorbeelden Angelsaksisch. In Amerika vindt niemand het raar als je inspeelt op emotie of zelf geëmotioneerd bent. In Nederland wordt daar meteen van alles achter gezocht. Ik heb dat zelf ook: ik voel mezelf meteen minder comfortabel als ik iemand emoties zie opwekken. Het zit in onze volksaard, denk ik, en anders in de aard van dit beestje.'

Artsen of Kamerleden?

'Poeh! De verschillen zijn minder groot dan je denkt. Artsen zijn autonoom, ze hebben hun eigen professionele gezag en leggen zelf verantwoording af. Als ik, als bestuursvoorzitter van het VUmc, iets onzinnigs te berde breng, zullen ze echt niet naar me luisteren louter omdat ik hun baas ben. Dat is heel vergelijkbaar met de politiek, waarin Kamerleden soms ook niet naar de fractievoorzitter luisteren, en dat volgens de Grondwet ook niet hoeven. Ik was vooraf bang gemaakt voor artsen. Te eigenwijs, te eigenzinnig. Het mooie van zowel Kamerleden als artsen is dat ze inhoudelijk zeer gemotiveerd zijn. Er gaan weinig mensen in de politiek voor een hoog inkomen en er gaan ook weinig artsen in de geneeskunde voor het geld, althans niet in dit huis, waar iedereen in loondienst is. Ik ben bang dat ik, schijterig, niet wil kiezen.'

Gelovig of atheïst?

'Tja. De man is misschien wel uit de kerk, maar de kerk is nog niet uit de man. Wat ik heb meegekregen van mijn protestantse opvoeding ben ik niet kwijt. Waar het op neerkomt: als ik zou zeggen dat ik atheïst ben, ben ik toch bang dat God boos op me zou zijn. Trek je eigen conclusie dus maar. Het is moeilijk erover te praten, omdat ik een grote loyaliteit voel naar mijn ouders. Ik weet hoeveel het geloof voor hen heeft betekend, vooral voor mijn vader. In de praktijk doe ik er verder weinig mee. Ik hoop dat ik van het geloof een beter mens ben geworden, maar zelfs dat weet ik niet zeker.'

CV Wouter Bos

1963 Geboren in Vlaardingen
1981-88 Studies economie en politicologie aan de Vrije Universiteit
1981 Lidmaatschap PvdA
1988 Manager bij Shell
1998 Kamerlid PvdA
2000 Staatssecretaris van Financiën
2002 Lijsttrekker en fractievoorzitter PvdA
2007-10 Minister van Financiën en vicepremier in het kabinet-Balkenende IV
2010 Vertrek uit politiek, partner bij KPMG
2012 Informateur na Tweede Kamerverkiezingen
2013 Bestuursvoorzitter VU medisch centrum

Bos is getrouwd met Barbara Bos, met wie hij twee dochters en een zoon heeft.

De MH17-speech van Frans Timmermans voor de VN-Veiligheidsraad: goed of slecht?

'Ik kon er niet goed tegen. Die speech is de hele wereld over gegaan, dus het was zeker een goed en pakkend verhaal, maar ik kreeg rillingen van de manier waarop hij het drama klein maakte, door het terug te brengen tot twee mensen die op het moment dat de bom inslaat elkaar vastpakken en aankijken. Pas nadat Jeroen Pauw hem had geïnterviewd laaide de discussie op of Timmermans die details wel kon weten en of het klopte wat hij zei. Daarvoor had ik er al een ongemakkelijk gevoel bij. Ik keek naar die speech en dacht: kan ik zo'n verhaal ook houden? Het antwoord is nee. Het is me te intiem voor een ramp van zo'n formaat, ik wil niet nadenken over dat soort privémomenten. Kijk uit dat je die emotie niet op het internationale toneel voor politieke doeleinden misbruikt, dacht ik ook. Voor mijn gevoel klopte er iets niet met hoe dicht het publieke debat bij de private emotie kwam.'

'I have a dream' of 'Ik heb er zin an?'

''I have a dream.' Het is natuurlijk een fabelachtige oneliner, maar de hele speech is heel bijzonder, alles klopt eraan. Het was niet spontaan, er is goed over nagedacht en Martin Luther King had delen van de speech eerder uitgeprobeerd in kerkjes. De plaats in Washington was ook goed gekozen, het Lincoln Memorial. King put zeer effectief uit de stijlmiddelen die je als spreker ten dienste staan. Het timbre is prachtig. De herhaling, telkens laat hij 'I have a dream' terugkomen. De speech is weleens vergeleken met een jazzimprovisatie: vaste patronen waar je op terugvalt na momenten van improvisatie.

'Ik weet niet of Pim Fortuyn een goede spreker was. 'Ik heb er zin an' en 'At your service' waren zinnen die zijn blijven hangen en dat is heel knap. Ik denk niet dat mensen één zin van een van mijn speeches hebben onthouden. Ook van Mark Rutte niet, vrees ik. De grootste kracht van Fortuyn, zoals bij menig populist, was dat er iemand stond die begreep waarmee mensen worstelden. Dan maakt het bijna niet meer uit wat je zegt.'

Beeld Frank Ruiter

Asscher, Aboutaleb of Samsom?

'Samsom is de leider. Ik zou het prima vinden als anderen zich melden om de strijd met hem aan te gaan. Maar ik vind dat Samsom het goed heeft gedaan de afgelopen jaren, de problemen van de PvdA zijn niet zijn schuld. Hij heeft een ontzettend moeilijke periode voor zijn kiezen gehad als partijleider. Er is geen kabinet geweest dat zoveel heeft moeten bezuinigen en hervormen, en daarbij zoveel verwachtingen van de eigen achterban heeft moeten knakken. De vraag of het economisch herstel op tijd zou komen om er bij de aankomende verkiezingen voor beloond te worden, is door ieders hoofd gegaan bij de PvdA. De kans op een herhaalde afstraffing bij verkiezingen was groot. Samsom heeft het met rechte rug gedragen en dat vind ik heel knap. Mijn bescheiden advies aan concurrenten zou zijn: doe niet alleen mee voor het lijsttrekkerschap omdat je denkt dat er genoeg keuze moet zijn. Je moet het echt willen en ideeën hebben.'

Solidariteit: stiekem of transparant?

'Als het gaat om de financiering van de zorg neig ik nipt naar stiekeme solidariteit, waarbij je niet precies weet wat er met het geld gebeurt dat jij individueel bijdraagt. Als je heel gedetailleerd en transparant vertelt wie voor wie betaalt, haal je een enorme discussie naar boven. Als je de discussie over solidariteit meer op een macroniveau voert, is dat beter: kijk eens, dit is wat we voor mensen met een laag inkomen allemaal geregeld hebben in dit land. En dit is wat mensen met een hoog inkomen aan belasting betalen. Grosso modo vinden we dan dat we het redelijk voor elkaar hebben in Nederland. Dat leidt tot meer draagvlak. Nu zie je dat er discussie is over dat jongeren voor de pensioenen van ouderen betalen. Voor je het weet, gaat het hele stelsel onderuit als je de lijn doortrekt. Vandaar mijn keuze. Maar ik zeg: 51 procent stiekem tegen 49 procent transparant. Ik worstel met dit vraagstuk. De vraag is in democratisch opzicht of je mensen zicht mag onthouden op waarvoor ze betalen. Het mooie van de oorspronkelijke vormen van solidariteit was dat mensen het gevoel hebben dat ze niet voor een ander betalen, maar voor zichzelf: ik word ook oud, ik kan ook ziek worden. Solidariteit werkt als er een sterk fundament onderligt van welbegrepen eigenbelang.'

The West Wing of House of Cards?

'The West Wing is de geromantiseerde versie van de politiek in het Witte Huis. In die serie wordt elk dilemma met een briljant politiek verhaal opgelost. Schitterend. In The West Wing zegevieren zeven seizoenen lang wijsheid, retorica en het recht. Er zit de romantiek in van jarenlang met elkaar werken in een kleine ruimte en alles samen doen. Dat appelleert wel aan mijn eigen ervaringen. House of Cards vind ik ook fantastisch, maar ik word kwaad als ik mensen hoor zeggen dat dat de echte politiek is. Een politicus die een journalist voor de metro duwt om hogerop te komen is heel ver gezocht. Het knappe van de makers is dat ze daarmee wegkomen. Gun mij de illusie dat The West Wing dichterbij de realiteit staat.'

Rutte of Balkenende?

'Laat er geen misverstand over bestaan: ik heb in moeilijke tijden goed met Balkenende samengewerkt. Alle verhalen over een verstoorde relatie heb ik altijd zwaar overdreven gevonden. Zeker tijdens de bankencrisis konden we op elkaar rekenen. Maar het verschil is dat Rutte in zijn rol als premier altijd het coalitiebelang vooropstelt. Hij verdedigt de PvdA-belangen net zo goed als de VVD-belangen. En dat is razend knap. Hij heeft het kabinet zo bij elkaar gehouden. Op dat punt vind ik hem beter dan Balkenende.'

DWDD Summerschool, Wouter Bos - I have a dream, 28/7, NPO 1, 20.30 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden