Maar kijk dan toch naar de

Wil je chic overkomen, dan zeg je dat we hier een publieke omroep naar BBC-model moeten nastreven. Wat zou er gebeuren als we dat werkelijk zouden doen?

In bijna elke discussie die over de Nederlandse Publieke Omroep wordt gevoerd, valt de term 'BBC-model' minstens een keer. Jaloers kijken we naar de Britten die het met hun statige publieke omroep allemaal zo goed voor elkaar hebben; helemaal in vergelijking met de versnipperde chaos die wij in Nederland kennen.


Als we aan de BBC denken, denken we aan indrukwekkende natuurdocumentaires als Earth, Africa en Earthflight; hoogstaand drama met bijvoorbeeld Sherlock en Luther; de comedyseries The Office en Little Britain; natuurlijk het betrouwbare en oerdegelijke BBC News. Dan hebben we het nog niet eens gehad over de keur aan radiozenders en themakanalen. Geen gedoe meer met al die omroepen, maar alle programma's vanuit één grote moederorganisatie. En dat alles zonder reclame. Dat willen we toch ook in Nederland?


Natuurlijk, maar het 'BBC-model' behelst wel wat meer dan twee kanalen zonder reclame met een polonaise aan goede programma's. V besprak met drie deskundigen vijf veelgehoorde argumenten- aan de borreltafel of in het pluche - om er eindelijk eens achter te komen waar we het nou de hele tijd over hebben als we zeggen: 'dat geweldige BBC-model'.


De BBC is een stabiele, rechtlijnige organisatie die iedereen bedient, met een heldere visie.

Er valt veel te zeggen voor de organisatiestructuur van de BBC. Eén grote nationale omroep die alles doet: nieuws, educatie, documentaire, sport en amusement. Dit in tegenstelling tot ons versplinterde systeem van grotere en kleinere omroepen die ook nog eens geregeld met elkaar in de clinch liggen. 'Eén kapitein op het schip in plaats van tal van baasjes met allemaal hun eigen belangen', aldus Jo Bardoel, hoogleraar journalistiek en media aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Dat leidt tot duidelijkheid en rechtlijnigheid.


De ambitie van de BBC is, zoals de meeste publieke omroepen, om er voor iedereen te zijn. En daar wringt hem de schoen, want ze weten niet zo goed wie 'iedereen' is. 'De BBC heeft de neiging meer liberaal te zijn; meer metropolitisch, gericht op Londen', zegt professor Charlie Beckett van de London School of Economics, waar hij ook de media-denktank POLIS oprichtte. 'En er is een soort publieke-omroepmentaliteit die paternaliserend kan zijn. De BBC is meer middle class en vertegenwoordigt niet de working class.'


De BBC wil wel pluriform zijn, maar slaagt daar niet zo goed in. Met die culturele verscheidenheid heeft de Nederlandse Publieke Omroep het een stuk beter voor elkaar. Omroepen als de TROS, VARA, MAX, KRO en BNN maken zich allemaal sterk voor hun respectieve doelgroepen en zorgen ervoor dat deze bediend worden op televisie met programma's die bij hen aansluiten; of dat nou De Beste Zangers van Nederland, MAX Maakt Mogelijk, Uit De Kast, Twee Voor Twaalf of Over Mijn Lijk is.


'Wij stellen het als samenleving op prijs dat allerlei groepen worden gehoord', zegt Huub Wijfjes, bijzonder hoogleraar in de geschiedenis van radio en televisie aan de Universiteit van Amsterdam. 'Dat heeft een vorm gekregen in de omroepverenigingen.'


Om te zeggen dat ze in het Verenigd Koninkrijk jaloers zijn op onze omroepen met hun eigen leden is overdreven, maar interessant vinden ze het wel. 'De Britten vinden het verbijsterend dat er 3,5 miljoen mensen lid zijn van een omroepvereniging die voor hun eigen programma's en sfeer opkomt', aldus Wijfjes. 'De BBC is juist bezig om te kijken hoe ze het publiek beter kunnen betrekken. Wij hebben dat allang geregeld en nu willen we er weer vanaf.'


Goed, maar de BBC is in ieder geval wel helemaal neutraal.

De BBC leunt inderdaad zwaar op de pijlers 'onpartijdigheid' en 'neutraliteit'. Dat zijn stevige, maar logische waarden als een land maar één grote publieke omroep kent. En in het geval van een nieuwsorganisatie ook het minste wat je kunt verwachten.


De vraag is of je omroepbreed ook onpartijdig en neutraal wil zijn. Zo kent de BBC met Newsnight (vergelijkbaar met Nieuwsuur) en Panorama gewaardeerde actualiteitenrubrieken. 'In Nederland stellen wij prijs op een geweldige becommentariëring vanuit de pluriforme samenleving', zegt Wijfjes. 'Dat vindt plaats in actualiteitenprogramma's als EenVandaag, Altijd Wat, PowNews en Vandaag de Dag.'


Ook de doorgaans gepeperde talkshows als Pauw & Witteman, De Wereld Draait Door of Moraalridders staan niet op het menu bij de Britse publieke omroep. 'Een talkshow bij hen is entertainment, zoals Graham Norton.' Dat is net zoveel actualiteit als Pauw & Witteman entertainment is. 'De BBC kan zowel mensen met een links als een rechts geluid opvoeren, maar uiteindelijk moet er een soort evenwicht zijn', zegt Beckett. Voor hun extra portie meningen kunnen de Britten terecht bij hun kranten. 'In het Verenigd Koninkrijk hebben we een ongelooflijk partijdige gedrukte pers. Dus in die zin compenseren die de BBC; als je een andere mening wilt, kun je terecht bij je krant.'


Dat het voor de BBC moeilijk is om echt onpartijdig en neutraal te zijn en iedereen tevreden te houden, blijkt uit de stevige kritiek die de omroep met enige regelmaat krijgt. Los van de misbruikschandalen rondom televisiepersoonlijkheid Jimmy Savile, werd de omroep in het recente verleden beschuldigd van racisme, homofobie en werd hij - door beide partijen - verweten partij te kiezen in het Israëlisch-Palestijns conflict. De BBC zou anti-Amerikaans en pro-Europa zijn.


Charlie Beckett werkte een tijd voor de Britse publieke omroep. 'Mensen zoals ik waren pro-Europa. Maar we hadden niet door dat de Britten zelf dat helemaal niet waren.' In 2008 verweten leiders van hindoe- en sikhgemeenschappen de BBC dat het te veel programma's over de islam zou maken in vergelijking met andere Aziatische godsdiensten. 'De minderheden worden niet goed vertegenwoordigd', aldus Beckett. 'Het is wel beter geworden, maar ze worstelen er nog steeds mee.' De omroep krijgt zo vaak kritiek dat er een aparte pagina op Wikipedia voor aangemaakt is: 'Criticism of the BBC' telt afgedrukt 17 pagina's, exclusief 11 pagina's aan voetnoten.


De BBC maakt geweldige programma's, daar kunnen we in Nederland nog wat van leren.

Dat klopt, maar in Nederland kunnen we er ook wat van. We gaan er prat op dat we bij de topdrie van de succesvolste exporterende landen van televisieprogramma's horen. Dat is voor een goed deel te danken aan commerciële successen zoals Big Brother en The Voice. Maar ook 'publieke' programma's als Coming Out, Spoorloos, HelloGoodbye en de series Penoza en All Stars zijn inmiddels in het buitenland te zien.


Voor een gedeelte komt dat doordat programmamakers in Nederland altijd gedwongen worden om zo creatief mogelijk te zijn en hun ideeën kwijt kunnen bij tal van omroepen - publiek dan wel commercieel. 'Je kunt je afvragen of je creativiteit centraal moet organiseren', zegt Jo Bardoel. 'Als je veel organisaties hebt, zoals wij in Nederland, kan dat gunstig zijn voor de concurrentie en de creativiteit. Nu kan een programmamaker met zijn idee langs verschillende deuren; is het niet iets voor de TROS, dan misschien wel voor de AVRO. Want die omroepen hanteren allemaal een verschillende opvatting van het begrip kwaliteit.'


Met één grote omroep is er ook maar één ingang of één instantie die programma's maakt. 'Een reden dat de Nederlandse Publieke Omroep twintig jaar geleden niet is weggeblazen toen de commerciële omroepen hun intrede maakten, is juist omdat er al zo veel interne concurrentie was bij de publieke omroep.'


De Britse politiek heeft minder invloed op de BBC dan de Nederlandse op de NPO.

De Nederlandse Publieke Omroep heet officieel onafhankelijk te zijn. En hoewel de politiek zich inderdaad niet mag bemoeien met de inhoud, is de NPO al jaren overgeleverd aan de Haagse grillen. Elk nieuw kabinet is weer wat anders van plan met de omroep. Dan moet er weer 100 miljoen euro bezuinigd worden, dan wordt het kijk- en luistergeld afgeschaft, dan moeten omroepen fuseren en dan moet er weer een centralere leiding over de omroepen komen en nog meer worden bezuinigd. 'En dat is slecht voor de continuïteit van een organisatie met een kwaliteitskeurmerk', aldus Wijfjes. 'Onze politiek zit veel te dicht op de publieke omroep', beaamt Bardoel. Wat dat betreft kunnen we veel leren van de BBC. 'Die hebben de politiek altijd op voldoende afstand weten te houden', weet Bardoel. In 2007 werd de BBC Trust in het leven geroepen, een onafhankelijk orgaan dat tussen de kijker en de BBC moet in staan. De Trust bewaakt de kwaliteit en beslist over nieuwe diensten als iPlayer en HDTV.


Als de BBC bijgestuurd moet worden, gebeurt dat doorgaans vanuit de Trust en niet vanuit de politiek. Overigens wordt de voorzitter van de BBC Trust politiek benoemd. En de regering heeft wel invloed op de lange termijn: het stelt eens in de tien jaar richtlijnen op en bepaalt op dat moment ook het budget voor de komende tien jaar. 'Uiteindelijk moet de BBC springen als de overheid dat zegt, maar over het algemeen heeft de BBC zijn operationele onafhankelijkheid wel weten te behouden', zegt Charlie Beckett.


Maar al met al kun je toch niet ontkennen dat de BBC veel beter is dan de NPO?

Natuurlijk, programma's als Earth, Africa, Top Gear en Sherlock zijn buitengewoon goed gemaakt en een waardig visitekaartje voor de omroep. Maar de NPO langs dezelfde meetlat als de BBC leggen is hetzelfde als FC Utrecht met Manchester City vergelijken. De BBC heeft jaarlijks 5,5 miljard euro te verspijkeren, dat is - uitgaande van het geplande nieuwe budget van 500 miljoen - zo'n tien keer het budget van de NPO. Alleen al het kanaal BBC 1 kost 1,5 miljard euro; de documentaireserie Earth slokte 18 miljoen euro op en het veelbesproken jaarsalaris van 500 duizend euro van Matthijs van Nieuwkerk is bescheiden in vergelijking met de 2,3 miljoen euro die Match of the Day-presentator Gary Lineker verdient (op zijn beurt weer een schijntje bij het salaris dat de talkshowpresentator Jonathan Ross tot 2010 opstreek: 7 miljoen euro per jaar).


Hoe komen ze aan al dat geld? Het antwoord is volgens Jo Bardoel vrij simpel: 'In Engeland betaalt men per huishouden meer en er zijn ook veel meer huishoudens.' Het grootste gedeelte van zijn inkomsten haalt de BBC uit de license fee (kijk- en luistergeld). Elk huishouden in het Verenigd Koninkrijk betaalt jaarlijks 164 euro. Ter vergelijking: in Nederland ligt dat bedrag rond de 70 euro. Tel daarbij op dat het Verenigd Koninkrijk bijna vier maal zoveel huishoudens heeft als Nederland. Als wij in Nederland echt met hetzelfde budget als de BBC zouden willen werken, zou dat ongeveer 550 euro per huishouden gaan kosten. 'Dus', zegt Jo Bardoel, 'in feite vergelijk je David met Goliath.' Het afschaffen van reclame is ook een flinke horde. De STER haalt jaarlijks rond de 200 miljoen euro aan reclameinkomsten binnen; ruim eenderde van het budget van de publieke omroep. 'De politiek zou dat dan bij moeten passen', zegt Bardoel, 'en dat willen ze niet.'


DE COMMERCIëLE BBC

De publieke BBC probeert met de commerciële divisie BBC Worldwide zijn inkomsten aan te vullen. BBC Worldwide verkoopt programma's aan buitenlandse zenders, brengt dvd's en boeken uit en beheert commerciële tv-kanalen die uit het BBC-archief putten. Dat leverde in 2011/2012, het laatst gerapporteerde boekjaar, 256 miljoen euro op. Verreweg de meeste inkomsten komen uit het kijk- en luistergeld, de license fees: 4,2 miljard euro. Verder komt er 323 miljoen uit overheidssubsidies en 314 miljoen uit overige bronnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden