Maakt anti-terreurcampagne bang?

De overheid moet oppassen dat zij met een oproep tot oplettendheid niet nodeloos angst wekt onder burgers, vindt de medisch historicus....

JA

Toine Pieters

is 45 jaar, medisch historicus en doceert medischegeschiedenis aan de VU in Amsterdam. Hij heeft onderzoek gedaannaar de relatie tussen culturele veranderingen en gebruik vanpsychofarmaca.

'We leven in een tijd van angst, vergelijkbaar met de KoudeOorlog. De Nederlandse bevolking is xenofoob geworden en raaktsteeds meer naar binnen gericht. Door de mondialisering lijkenallerlei plagen van buiten op ons af te komen. In het groot deeconomische concurrentie, en dichtbij vreemde culturen waar weineens bang voor zijn geworden. Angst voor terrorisme komt daarbij. Er is sprake van een vliegwieleffect: angst wordt op angstgestapeld. We gaan met zijn allen zeggen dat het fout gaat metons land. De treinen rijden ook al niet, de stroom valt zelfsuit...

'De politiek beantwoordt de gevoelens van onveiligheid metmeer politie op straat, een strengere aanpak van verdachten vanterrorisme en het inperken van de privacy, zoals ruimeremogelijkheden voor afluisteren van burgers en camerabewaking.Allerlei maatregelen doorvoeren om burgers het gevoel te gevendat de veiligheid wordt vergroot, blijken juist angst op teroepen. En dan verschijnen er ook nog boeken en publicaties dieangst moeten bezweren. En komt er een landelijke campagne. Ditalles creëert angst.

'Voor de burger is het in tijden van angst belangrijk dat deoverheid vertrouwen en geloofwaardigheid uit straalt, dat houdthem op de been. Maar als ik Nederlandse politici op televisiezie, zie ik verkramping.

'Het is lastig te zeggen: de overheid moet geen campagnevoeren voor terreurbestrijding. Want als de overheid niets doet,en er wordt een aanslag gepleegd, krijgt zij het verwijt nietste hebben gedaan. Maar een anti-terreur campagne zal het gevoelvan veiligheid niet vergroten. Je kunt mensen niet behoeden vooreen aanslag, het is een gevaar dat bij deze tijd hoort en waarmeewe moeten leren leven.

'Angst is niet alleen maar slecht; mensen hebben angst nodigom alert te zijn en te presteren. De kunst is om de aandacht voorangstgevoelens te doseren. Want te veel aandacht leidt tot eentoename van angst en stress, en dat werkt verlammend. De angstin de samenleving vertaalt zich in klachten in de spreekkamer vande huisarts: daar zitten steeds meer mensen met angststoornissen.

'Je kunt je afvragen of de campagne wel op het goede momentkomt. We verkeren juist weer in rustiger vaarwater. Nederlanderslijken weer wat blijmoediger te zijn. Terrorisme is niet meer hetenige waar de media vol van zijn. Er zijn weer 'gewone'gebeurtenissen die de aandacht trekken, zoals een politicus dieeen boek schrijft en dat met een lach presenteert. KoninginBeatrix die op de Dag van de Vrijwilligers vrijwilligerswerkdoet. Het Wereldkampioenschap Voetbal staat weer voor de deur.Wie weet wordt het dit keer wel een succes voor ons. Heelkneuterig, maar het zijn signalen dat de onbezorgdheid weerterrein wint.

'Een jaar geleden vond ik de stemming in het land veelbenauwder. Kort na de moord op Theo van Gogh, voelde ik dagelijksde spanning in mijn buurt. In de straat waar ik woon staat eenmoskee. De spanning tussen moskeegangers en andere buurtbewoners,alleen al in het voorbijgaan, was ijzingwekkend. Geen situatiewaar een mens lang in wil vertoeven. Maar dat wij-zij gevoel isinmiddels weggeëbd.

'Angst komt en gaat met golfbewegingen. Als een oorloguitbreekt, zijn mensen aanvankelijk heel bang. Ze zijnbijvoorbeeld bang opgepakt te worden en bij een luchtaanvalzoeken ze onmiddellijk een schuilplaats op. Na verloop van tijdmoeten mensen min of meer gedwongen worden bij een luchtaanvaleen schuilkelder in te gaan. Ze leren geleidelijk risico's tewegen, en worden na verloop van tijd ook angstmoe. Wat ik hiermeewil zeggen: veel kwalen genezen niet omdat we van alles doen omhet te bestrijden, maar omdat we de tijd nemen. Het is niet goedom lang in een angstcocon te blijven zitten. Ik vraag mij daaromaf of het wijs is juist nu het weer wat rustiger is, te komen meteen publiekscampagne waarin burgers worden opgeroepen alert tezijn.

'Zo'n campagne moet gepaard gaan met eenanti-stigmatiseringscampagne. Als de overheid dat niet doet, kanzij de campagne het beste onmiddellijk afblazen, want dan heefthet alleen maar een negatief effect.

'Het is een tweesnijdend zwaard. De overheid moet óók deboer op gaan om bevolkingsgroepen die op de verdachtenbank zijngezet, het gevoel te geven dat deze campagne niet de zoveelstezwartmakerij is, zij niet de zwarte Piet krijgen toegespeeld.

'Terroristische aanslagen van deze tijd worden geassocieerdmet islamitische fundamentalisten. Een van de gevolgen van 11september is dat veel mensen negatief zijn gaan oordelen over deislam in zijn algemeenheid. Het onbedoelde neveneffect van eencampagne die burgers oproept alert te zijn op verdachte personen,kan daarom zijn dat een bepaalde groep, moslims in dit geval,impliciet als zondebok wordt aangewezen. Stigmatisering vanbevolkingsgroepen is gevaarlijk. Het roept collectieve gevoelensvan vervreemding, angst en onzekerheid op. Bij degestigmatiseerde groep kunnen deze gevoelens een extremeuitdrukkingsvorm krijgen in grenzeloos asociaal en destructiefgedrag; met als vreeswekkend eindproduct terroristischeaanslagen.'

NEE

Marcel Verbakel

is 43 jaar en werkt als communicatieadviseur voor dereclamegroep McCann Worldgroup, en is mede-verantwoordelijk voorde anti-terrorismecampagne 'Alle ogen helpen' in Amsterdam enRotterdam.

'Ik geloof niet dat een campagne als 'Alle ogen helpen'angst opwekt. Het is inderdaad zo dat de angstgevoelens waar veelmensen kort na Madrid en Londen last van hadden, zijn weggeëbd.Maar de angst is nog latent aanwezig.

'Uit de gesprekken met reizigers die wij voor onze campagnehebben gevoerd, blijkt dat zij juist blij waren dat er middelseen campagne een beroep op hen werd gedaan alert te zijn. Iemandzei: 'Goed dat de overheid mij eraan herinnert, ik moet beteropletten.' Aandacht voor de reële angst voor een aanslag steltmensen juist gerust: gelukkig, er wordt wat aan gedaan en deoverheid vraagt ons een aanslag zo veel als mogelijk te helpenvoorkomen.

'Uit de interviews met respondenten leerden wij ook hoe we hetníet moesten aanpakken: niet alarmeren, maar alert maken. Mensenwillen niet worden geconfronteerd met hun angst voor een aanslag.Het woord terreur moesten we zeker niet noemen. Een regel als'Na Londen en Madrid let ik beter op' werd door iedereen afgewezen, 'want dan durft mijn schoonmoeder niet meer in detrein te stappen'. Evenals 'Een rugzak en niemand in de buurt?Foute boel'. Te eng. Mensen worden daar onrustig van: is hier wataan de hand? Door het te benoemen, komen angst en dreiging weerheel dichtbij en dat is niet wenselijk.

'De campagne mocht dus vooral geen dreigende, negatieve ladinghebben. Dat heeft mij duidelijk gemaakt hoe mensen met hunangstgevoelens omgaan: ze willen die klein houden, er niet teveel mee worden geconfronteerd. Doe je dat wel dan gaan alleluiken dicht en bereik je niemand.

'Pas stond er een cynisch stuk in een krant, waarin werdgezegd dat de campagne is mislukt, omdat het aantal mensen dat112 belt niet opvallend is toegenomen. Voor ons was dat juist eenbevestiging dat we precies de goede campagne hebben gemaakt. Datmensen niet massaal 112 zijn gaan bellen, betekent dat decampagne reizigers niet overdreven angstig en paniekerig heeftgemaakt. Ze zijn niet de metro uitgejaagd en op de fietsgestapt.'

'Ik geloof dat een overheidscampagne ter bestrijding vanterrorisme mogelijk is zonder angst te creëren of stigmatiseringvan bevolkingsgroepen in de hand te werken. Het is niet nodigeen extra campagne te voeren om te voorkomen dat bijvoorbeeldmoslims in Nederland verdacht worden gemaakt. Dat kun je ookbereiken met de campagne zelf. Een collega zei het zo: 'Ik hebtwee gekleurde kinderen, dus ik heb er alle belang bij dat dezecampagne niet stigmatiseert.'

'De campagne is doelbewust niet op verdachte personen gericht;zij roept iedereen op bagage bij zich te houden en alert te zijnop achtergelaten tassen. Bij een vermoeden van onraad kun je OV-personeel waarschuwen of 112 bellen.

'Omdat uit de terroristische aanslagen in Madrid en Londen isgebleken dat het openbaar vervoer een potentieel doelwit is vooreen aanslag, is ervoor gekozen de campagne te richten op dereizigers in het openbaar vervoer in de twee grote steden. Deoverheid kon het niet maken na Madrid en Londen oorverdovend stilte blijven.

'We hebben deze campagne met de grootst mogelijkezorgvuldigheid gemaakt, juist vanwege het maatschappelijkebelang de goede toon te kiezen. We hebben elk woord op eengoudschaaltje gewogen. Of, zoals mijn creatief directeur Martijnvan Sonsbeek het zei: 'We liepen op onze tenen door de tuIpen.'

'Ik heb tal van reclamecampagnes gemaakt, van koekjes totcosmetica. Maar deze campagne is een ander verhaal, is van grootmaatschappelijk belang. Niet eerder heb ik meegemaakt dat zouitgebreid is gesproken met mensen aan wie wij de campagne hebbenvoorgelegd. Uit diepte-interviews bleek bijvoorbeeld datautochtone en allochtone Nederlanders op dezelfde manier deterreurdreiging ervaren. Veiligheid is voor hen net zo'n issueals voor ieder ander. Zij kunnen ook slachtoffer van een aanslagzijn. Het is een gemeenschappelijk probleem.

'Bij de ontwikkeling van de campagnestrategie stond ons eenduidelijk doel voor ogen: we wilden alle reizigers aanspreken,en niemand uitsluiten, juist om stigmatisering te voorkomen. Defoto's op de posters zijn een doorsnede van de bevolking: oud,jong, man, vrouw, blank, gekleurd, van hoofddoekje tot baseballcap; iedereen kan zich erin herkennen. De landelijke campagnedie binnenkort begint, zal ook iedereen moeten aanspreken.

'De allochtonen die wij vooraf interviewden, voelden zichaangesproken door onze aanpak. Het feit dat zij onderdeel zijnvan deze campagne versterkt het gevoel dat zij deel uitmaken vanonze maatschappij, het kweekt saamhorigheid. Zij begrijpen ookwel de reflex dat na een terreuraanslag door moslimextremisten,moslims argwanend worden bekeken. Dat overkomt ook Basken inSpanje en Tsjetsjenen in Rusland.

'Het viel mij in de gesprekken op dat Nederlanders over hetalgemeen vrij nuchter zijn gebleven. Er was geen spoor vanverdachtmaking van bepaalde bevolkingsgroepen. Mensen sprakentamelijk politiek correct over terreurdreiging, zonderkrampachtig naar woorden te zoeken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden