'Maak me blij, word moslim!'

Steeds vaker proberen moslims in West-Afrika, waar journalist Gerbert van der Aa al meer dan 25 jaar rondreist, hem te bekeren. Tegelijkertijd raakt de gematigde islam er in de verdrukking.

Vrouwen in Mauritanië. In West-Afrika is de islam van oudsher gematigd. Tegenwoordig zie je steeds meer volledig gesluierde vrouwen Beeld Tom van der Leij

'Ben je moslim?', vraagt Dahy Hamed Vall (44), gemeenteambtenaar in de Mauritaanse hoofdstad Nouakchott. Om in de islamitische wereld niet meteen de indruk te wekken dat ik Satan in hoogst eigen persoon ben, heb ik mezelf geleerd om op dit soort vragen niet naar waarheid te antwoorden dat ik atheïst ben. In plaats daarvan zeg ik dat ik christen ben. Opgegroeid in een religieus gezin in Brabant sta ik bij de Nederlandse overheid nog altijd geregistreerd als katholiek. 'Dat biedt perspectief', reageert Vall. 'Islam en christendom komen op tal van punten overeen.'

Ik ben met Vall aan de praat geraakt in een café-restaurant naast het gemeentehuis. Gehuld in een lang wit gewaad met blauwe borduursels is hij op zoek naar een glas thee. Tot zijn ongenoegen blijkt die op. 'Thee is onze nationale drank', klaagt Vall. 'Hoe kan die nou op zijn? Alle kruideniers hier in de straat verkopen het.' De bediening van het theehuis lijkt niet onder de indruk en wijst naar de koelkast, die vol staat met frisdrank. Hoofdschuddend pakt Vall een blikje cola.

Nadat hij is gaan zitten, legt Vall uit dat islam, christendom en jodendom broederreligies zijn. 'Ook in de Koran kun je lezen over Jezus en Abraham en Noach. Wat ik niet begrijp is waarom christenen dan niet ook Mohammed erkennen als profeet.' Vall benadrukt dat de islam, die in de zesde eeuw van de christelijke jaartelling ontstond, de vervolmaking is van christendom en jodendom. Ik vraag Vall op welke punten de islam dan zoal beter is dan het christendom. 'Veel meer dan andere religies propageert de islam rechtvaardigheid en sociaal handelen', antwoordt hij. Het christendom leidt volgens hem tot individualisme en narcisme. 'In de westerse wereld zien we waar dat toe kan leiden. Bandeloosheid is bij jullie de norm. Iedereen denkt alleen maar aan zichzelf. Prostitutie en misdaad en corruptie rijzen de pan uit. Daar gaat de wereld aan ten onder. De islam is de ultieme religie die de hele mensheid zou moeten omarmen.'

Snelst groeiende religie

De afgelopen eeuw was de islam de snelst groeiende religie ter wereld. Volgens het Amerikaanse Pew Research Center heeft de islam meer bekeerlingen dan andere godsdiensten. In West-Afrika, waar ik al meer dan 25 jaar kom en waar de islam van oudsher gematigd is omdat ze veel meer vermengd is met allerlei pre-islamitische gebruiken dan in het Midden-Oosten, adviseren moslims mij steeds vaker om op hun religie over te gaan. Mensen die ik langer ken, vertrouwen me toe dat ik ze erg blij zou maken door moslim te worden. Als christen zien ze me ook als vriend, zeggen ze, maar pas als moslim zal ik echt een van hen zijn.

Net als in veel andere religies is bekering van niet-gelovigen een plicht in de islam. Moslims geloven dat Allah hen zal belonen in het paradijs. Hoe meer ongelovigen ze hebben bekeerd, hoe meer privileges ze krijgen in het hiernamaals.

Biddende mannen in Niger Beeld Tom van der Leij

Jonge meisjes in niqaabs vegen de binnenplaats van het Ibn Abu Zaid lyceum in de Malinese stad Mopti. Toen ik voor het eerst in Mali kwam, zag ik zelden volledig gesluierde vrouwen, tegenwoordig kom ik ze overal tegen. Maar de sluier is niet verplicht, benadrukt Hadi Djernapo (36), directeur van de school. 'Vrouwen zijn vrij om te kiezen. Volgens de islam is alleen een hoofddoek genoeg. Maar volledige bedekking heeft vanzelfsprekend de voorkeur.'

Het Ibn Abu Zaid lyceum, dat geld krijgt uit Qatar, staat bekend als een fundamentalistisch bastion. Op de bonnefooi besluit ik er te gaan kijken. Djernapo, met een vlassig baardje, maakt graag tijd vrij voor mijn onaangekondigde bezoek.

'De islam staat voor vrede', zegt hij. Als ik opper dat het geweld van Islamitische Staat een andere indruk zou kunnen wekken, beginnen mensen schamper te lachen. 'IS heeft niks met de islam te maken. Die organisatie is een creatie van de Verenigde Staten en het grootkapitaal. In de zucht naar rijkdom zijn westerse bedrijven bereid alle grenzen te overschrijden, met veel doden als gevolg. Een goede moslim doet daar niet aan mee: die vindt vrede belangrijker dan geld.'

In de streek rond Mopti wonen relatief veel christenen. Tijdens de Franse koloniale bezetting bekeerden missionarissen veel animisten in het onherbergzame berggebied van het Dogon-volk ten oosten van de stad.

De streng islamitische Malinese organisatie al-Faroukh, waaraan ook het lyceum van Djernapo gelieerd is, probeert bekeerde Dogon op andere gedachten te brengen. 'We werken onder meer samen met lokale scholen', zegt hij. 'En we bouwen moskeeën.'

Aan het eind van het gesprek vraagt Djernapo, zoals ik al had verwacht, of ik ook moslim ben. Als ik met mijn hoofd schud kijkt hij me meewarig aan. 'Ik zie aan je ogen dat je twijfelt', zegt hij. 'Besef je wel dat je jezelf tekort doet.' Ik lach, en antwoord dat ik me de komende tijd zal verdiepen in de islam. Djernapo knikt tevreden. 'Je bent altijd welkom om langs te komen', zegt hij hartelijk. 'En als je vragen hebt, kun je me op elk moment van de dag bellen. Gastvrijheid en hulp aan vreemden is een van de kernpunten van de islam.'

Teruggekeerde pelgrims

Bekeringscampagnes in West-Afrika werden in het verleden vaak in gang gezet door mensen die op pelgrimstocht naar Saoedi-Arabië waren geweest. Voor gelovigen die het kunnen betalen, is het een religieuze plicht om ten minste een keer in hun leven de heilige plaatsen Mekka en Medina te bezoeken.

De afgelopen eeuwen reisden hele volkmassa's vanuit West-Afrika per ezel of kameel over land naar Soedan, om daar de boot naar het heilige land te nemen. Velen bleven jaren van huis, omdat ze onderweg strandden of in Saoedi-Arabië de islam gingen bestuderen.

De teruggekeerde pelgrims ontpopten zich in West-Afrika tot aanjager van bekering en zuivering van het geloof. Beïnvloed door de strenge Saoedische islam keerden ze zich tegen de minder strikte Afrikaanse moslims. Al rond 1800 leidde dit tot een jihad in West-Afrika. Islamitische fanaten onder leiding van de Nigeriaanse geestelijke Usman dan Fodio veroverden grote delen van het huidige Nigeria, Niger en Mali en stichtten er een kalifaat.

Kinderen bij de Koranschool Beeld Tom van der Leij

'Ik heb nooit begrepen waarom bekering zo belangrijk is', zegt Fadimata Walett Oumar (54), leider van de bekende Malinese muziekgroep Tartit. 'In mijn ogen zijn alle religies gelijk. Waar het om gaat is dat je een goed mens bent en je sociaal gedraagt.' Walett Oumar, die opgroeide in de woestijnstad Timboektoe, bevestigt dat de bekeringsdrang onder moslims de afgelopen decennia is toegenomen. 'De gematigde islam raakt steeds meer in de verdrukking.'

Ik ontmoet Walett Oumar, die voorheen onder meer bij Unicef werkte, in haar huis in de Malinese hoofdstad Bamako. 'In mijn jeugd kon alles', vertelt ze. 'Op school in Timboektoe dansten we op muziek van Madonna. Tien jaar geleden speelde ik nog samen met Bono op een muziekfestival in de woestijn van Mali.'

Tegenwoordig is het levensgevaarlijk om in Timboektoe naar westerse muziek te luisteren. 'Hier in Bamako is het veiliger', zegt Walett Oumar. 'Mede daarom ben ik verhuisd.'

De toegenomen bekeringsijver is het gevolg van een breed scala aan factoren. Door alfabetisering en verbeterde communicatie kunnen Afrikanen gemakkelijker dan voorheen kennis over de islam vergaren. Daarbij komt de mondiale tendens om de eigen cultuur te verheffen boven andere culturen. Net als grote groepen westerlingen, of ze nu christelijk of atheïstisch zijn, vinden moslims de ideeën die ze zelf aanhangen superieur. Cultureel relativisme, vijftig jaar geleden nog de norm in de academische wereld, is nu een besmet begrip.

Ook de bemoeienis van Saoedi-Arabië en andere rijke Golfstaten speelt een rol bij de toegenomen bekeringdrang, zegt Walett Oumar. Deze landen financieren overal in Afrika moskeeën waar radicale imams preken. 'Pas sinds kort beseft de Malinese regering dat strenger toezicht nodig is', zegt Walett Oumar. 'Maar ik vrees dat het al te laat is.'

Ook binnen haar eigen familie ziet Walett Oumar mensen radicaliseren. 'Vooral onder mannen neemt de intolerantie toe', klaagt ze. 'Mijn eigen echtgenoot is misschien nog wel het ergst van allemaal.' Walett Oumar gaat rechtop zitten en maakt een nonchalant wegwerpgebaar. 'Ik ben strijdvaardig', zegt ze lachend. 'Mensen om me heen kunnen roepen wat ze willen. Ik trek me er niks van aan.'

Bekering van niet-moslims gaat in Afrika vaak hand in hand met humanitaire hulp. Op de website van Qatar Charity, een van de grootste islamitische hulporganisaties ter wereld, is te lezen dat medewerkers in West-Afrikaanse landen naast voedsel en ziekenzorg ook moskeeën en islamitische predikanten financieren. Alleen van materiële zaken kan een mens immers niet leven, geestelijke zorg is ook belangrijk.

Net als westerse hulporganisaties maken islamitische hulporganisaties reclame door zichzelf aan te prijzen op billboards langs de weg. In Mali kom ik overal waterpompen tegen, met daarnaast een bord dat ze cadeau zijn gedaan door Saoedi-Arabië. Net als de installaties van westerse hulporganisaties zijn ze bijna altijd kapot. Opmerkelijk veel moskeeën op het platteland in Mali zijn gefinancierd door rijke Golfstaten, blijkt uit borden bij de gebedshuizen.

Liegen en bedriegen

In een kleine nederzetting langs de kust van de Atlantische Oceaan ontmoet ik Mustafa Ahmed (28), vishandelaar uit de stad Boujdour in de Westelijke Sahara. 'Democratie werkt niet', zegt hij. 'Wij moslims roepen dat al jaren. Pas nu Donald Trump is gekozen tot president van Amerika beseffen jullie in het Westen dat wij gelijk hebben.' Ahmed benadrukt, net als veel andere moslims, dat het woord van Allah belangrijker is dan de wil van de meerderheid. 'Alle samenlevingen ontsporen als mensen hun eigen keuzes maken.'

Hij beklemtoont dat in de Koran te lezen is hoe de menselijke hersens werken. 'Westerse wetenschappers kwamen daar in de vorige eeuw pas achter', zegt hij triomfantelijk. 'Ze bevestigden wat er in de Koran staat.'

Nigerse mannen juichen na een worstelwedstrijd Beeld Tom van der Leij

Het is een verhaal dat ik vaker hoor uit de mond van fanatieke moslims. Een tijd geleden ontdekte ik dat het staat in zendingsliteratuur gefinancierd door de Golfstaten. Maar de aangedragen bewijsvoering is dun. In de Koran zegt Mohammed alleen dat liegen en bedriegen in het voorhoofd ontstaat. Dat wetenschappelijk onderzoek dit later bevestigde, lijkt meer geluk dan wijsheid.

'Mijn enige doel is om anderen in mijn geluk te laten delen', zegt Ahmed. 'Als iedereen moslim wordt, zal de wereld er veel mooier uitzien.' Hij kijkt me indringend aan. 'Wat denk je? Doe je met ons mee?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden