Maak je borst maar nat, Trump: de FBI laat niet met zich sollen

Met het ontslag van directeur James Comey heeft Donald Trump de oorlog verklaard aan de FBI. En dat zal hij weten ook. De organisatie slaat altijd meteen terug. Lees dit verhaal van onze correspondent uit mei dit jaar terug.

Donald Trump begroet, tijdens een receptie in het Witte Huis twee dagen na zijn inauguratie als president, FBI-directeur James Comey. Beeld getty

'Kijk, daar komen de Feds.' Wanneer een lokale politieagent in een film de komst van de FBI aankondigt, de vertegenwoordigers van het gezag uit Washington, weet je als kijker genoeg. Daar heb je de pakken, de mannen met hun wapperende dassen die normaal gesproken de hele dag achter een bureau zitten en nog nooit een schot hebben gelost. Pennenlikkers met brillen en gleufhoeden die geen idee hebben van de echte wereld, en straks hun bureaucratische regeltjes gaan opleggen aan de held in een leren jack (Bruce Willis) die wel precies weet waar de bad guy zit, maar hem door de federale bemoeienis moet laten lopen. Uiteindelijk komt het goed - maar eerder ondanks dan dankzij de FBI.

In een ander mogelijk scenario worden de FBI-agenten gespeeld door Brad Pitt of Johnny Depp of Jodie Foster en zijn zij juist de helden, gewetensvolle slimme ambitieuze sexy helden die mysterieuze misdaden ontraadselen of zich undercover naar de andere kant van goed en kwaad begeven. Ze bestrijden niet alleen het kwaad, maar scheppen vooral ook inzicht. Echte onderzoekers, zoals het Federal Bureau of Investigation ze graag heeft - en ze kunnen nog schieten ook.

Hollywoodclichés komen maar zelden overeen met de werkelijkheid, maar toch hebben de films een gemene deler die een kern van waarheid bevat.

Want de Feds, die zijn anders. De FBI is een besloten vereniging, een club waar je wel of niet bij hoort. Het is een societeit met regels en mores, een stam met een cultuur, een volk met een eigen geschiedenis en een eigen toekomst en een eigen dynamiek. Buitenstaanders moeten maar afwachten hoe het afloopt.

Dus nu, na het ontslag van FBI-directeur James Comey, is de vraag: hoe gaat die dynamiek voor president Donald Trump uitpakken?

De toon werd donderdag meteen gezet. Plaatsvervangend FBI-directeur Andrew McCabe zei tegen de Senaatscommissie die onderzoek doet naar de Russische connecties van Trump dat 'de overgrote meerderheid van de medewerkers een sterke band had met directeur Comey'. In verschillende media uitten medewerkers (anoniem) hun ongenoegen over het ontslag van hun baas. 'Het lijkt alsof er een sterfgeval is geweest in de familie', zeiden ze tegen de Daily Beast. Trump, zo tekende The Washington Post op uit de mond van Comeys collega's, 'heeft ons de oorlog verklaard'.

Sluitende gelederen

En om te laten zien dat ze de handschoen hadden opgenomen, lekten de FBI'ers meteen saillante informatie. Comey zou zijn baas bij het ministerie van Justitie extra geld hebben gevraagd om het Russische onderzoek uit te breiden. Trump zou een loyaliteitsgelofte van Comey hebben verlangd (en niet hebben gekregen). En het onderzoek naar de Russische connectie zou voor Trump wel degelijk de belangrijkste reden zijn geweest om Comey te ontslaan.

'Je ziet dat de organisatie meteen terugslaat', zegt Douglas Charles, een FBI-historicus aan de Penn State universiteit. 'Dit is een hechte club. Die sluiten de gelederen als er een aanvaller voor de poort staat. Trump weet niet wat hij over zich heeft afgeroepen.'

Het tribale karakter is te danken aan de harde hand van J. Edgar Hoover, de man die bijna vijf decennia, van 1924 tot zijn dood in 1972, de baas van de club zou zijn. Het Bureau of Investigation, zoals het aanvankelijk werd genoemd, was in 1908 opgericht door president Theodore Roosevelt. Het Bureau was bedoeld om de lacunes in de rechtshandhaving in het snel groeiende land te dichten: aanvankelijk was dat beperkt tot onderzoek naar interstatelijke smokkelwaar, ontsnapte federale gevangenen en misdaden in indianenreservaten. Na een groot corruptieschandaal begin jaren twintig nam Hoover het over.

Hoover, toen 29, was nog nooit in een schietpartij verzeild geraakt en had nog nooit iemand gearresteerd. Hij maakte van het Bureau een modeldienst: de corrupte agenten gingen eruit en hij haalde nieuwe agenten binnen met een juridische opleiding en een geweten. Ze moesten pakken dragen en kregen geen wapen, maar leerden de nieuwste technieken (vingerafdrukken!). Veteranen keken neer op de nieuwkomers, studentjes die sneller tikten dan dat ze schoten. Maar zelf voelden die zich, hoe groen ook, uitverkoren.

'Hoover bouwde vanaf het begin aan een identiteit en aan een imago', zegt Charles. 'Die eerste pioniers moesten apolitieke, onafhankelijke professionele onderzoekers en morele kruisvaarders zijn.' In het boek The FBI Nobody Knows beschrijft Fred Cook hoe een agent naar een buitenpost werd verbannen vanwege politieke activiteiten: dat was taboe, in de ogen van Hoover. Alles wat niet in zijn modelorganisatie paste, moest uit beeld verdwijnen. Charles: 'Lang voordat bedrijven een pr-afdeling hadden, zette Hoover er al eentje op. Hij creeerde niet alleen een politiemacht, maar ook een cultureel instituut.'

Het instituut heeft zijn hoofdkantoor in Washington - een wit massief gebouw dat ondanks diens latere machtsmisbruik naar de mythische directeur Hoover is vernoemd. Er werken in totaal zo'n 35 duizend mensen bij de dienst. Speciale agenten, heten de politiemannen en -vrouwen , wat ook bijdraagt aan het bijzondere karakter van deze agentensoort; ze worden zo genoemd omdat ze recherchewerk mogen doen én verdachten mogen arresteren. Gewone agenten moeten een keuze maken tussen die twee rollen.

Zo'n 68 procent van de Amerikanen waardeert het werk van het Bureau, waarmee de FBI best goed scoort voor een organisatie uit het gehate moeras van Washington (het Congres haalt maar 27 procent). De FBI moet een antwoord geven op elke dramatische gebeurtenis van het moderne Amerika: van de moord op Kennedy tot de aanslagen op 9/11, de FBI wordt er altijd bij gehaald.

De dienst heeft ook zijn vijanden. Aan de linkerkant zijn zwarte organisaties nog steeds verbolgen over het racistische verleden van de FBI. Aan de rechterkant zijn er milities van 'soevereine burgers' die een hekel hebben aan de 'tirannie' van Washington, en daaronder valt ook de FBI, zeker sinds agenten in 1993 een sekte in Waco in Texas belegerden, waarna tachtig doden vielen.

Dat veel FBI'ers zich nu schrap lijken te zetten tegen Trump is in de ogen van historicus Douglas Charles geen betoon van loyaliteit aan Comey, maar van loyaliteit aan de organisatie. 'FBI'ers willen de reputatie van het instituut beschermen', zegt Charles. Het ontslag van Comey zien ze als smet op het blazoen, als een aanval op de onafhankelijkheid. Dat willen ze herstellen.'

En hoe kan een instelling die is opgericht om informatie te verzamelen, het best laten zien dat ze onafhankelijk is? Door de informatiestroom in eigen hand te nemen - ofwel, door te lekken. Charles verwacht dat het aantal lekken alleen nog maar zal toenemen. 'Ze zullen willen laten zien dat het onderzoek naar de Russen nog steeds doorgaat en ze zullen er alles aan doen om ervoor te zorgen dat die informatie bij partijen komt die er wat mee kunnen: de media, maar ook de commissies van het Congres die onderzoek doen naar de eventuele Russische banden van Trump.'

Het lekken heeft een lange traditie binnen de FBI. Aanvankelijk, onder de ijzeren vuist van Hoover, gebeurde dat alleen vanuit de top. Hoover, die zich na een aantal geruchtmakende zaken in de jaren dertig steeds meer opwierp als rechtse misdaadbestrijder, werd zo in weerwil van zijn eigen regels steeds politieker en gebruikte de FBI om zijn eigen macht en invloed te vergroten. Hij liet allerlei informatie lekken naar de Commissie voor On-Amerikaanse Activiteiten, om zo ideologisch verdachte personen te kunnen oppakken. Hoover liet over politici en andere tegenstanders dossiers aanleggen die hij vervolgens tegen hen gebruikte. Hoover lekte informatie over communisten naar senator McCarthy, en informatie over Sex Deviates (homo's) naar elke tak van de regering waar die een baan dachten te krijgen.

Watergate

Zo leidde de onafhankelijkheid van de FBI tot grote uitwassen. Onder Hoover escaleerde het clubgevoel tot een persoonlijkheidscultus rond de grote baas. Onder anderen Martin Luther King werd het slachtoffer van spionage van zijn (buitenechtelijke) seksleven. Al het machtsmisbruik zou ongestraft blijven - Hoover bleef tot aan zijn dood in 1972 baas van de organisatie.

Maar de lektraditie, door Hoover begonnen, zou cruciaal blijken tijdens het Watergate-schandaal. Twee journalisten van The Washington Post konden met dank aan informatie van hun bron Deep Throat alles onthullen over een inbraak van de Republikeinen van president Richard Nixon in het hoofdkwartier van de Democraten in Washington, het Watergate-gebouw. Die Deep Throat, zo zou pas jaren later blijken, was Mark Felt, onderdirecteur van de FBI.

Felt lekte die informatie niet omdat hij daar hoogstaande morele bedoelingen mee had, zei hij later. Hij deed het vooral omdat hij vond dat president Nixon te veel greep wilde krijgen op de FBI, via de door hem benoemde opvolger van de gestorven Hoover, Patrick Gray. Dus moest Nixon weg.

Washington Post reporters Carl Bernstein en Bob Woodward. Beeld afp

'Felt wilde vooral de onafhankelijkheid van de FBI beschermen tegen grotere invloed van Nixon', zegt Charles. 'Je kunt je voorstellen dat FBI'ers nu op dezelfde manier informatie gaan lekken om zich van Trump te ontdoen.'

Dat hoeft niet eens per se informatie uit het Rusland-dossier te zijn. Gezien het verleden van Trump en de manier waarop hij in het verleden langs de randen van de wet is gescheerd, zou het best mogelijk moeten zijn om op andere manieren aan zijn presidentiële stoelpoten te zagen. Voor onderzoek is formeel wel toestemming nodig, maar een 'redelijke verdenking' is genoeg, en dat is een elastieken criterium.

Op de website Vox vergeleek Benjamin Wittes van het Brookings Institution die tactiek met de manier waarop Al Capone eind jaren twintig door de FBI werd gepakt. Het lukte niet hem te vervolgen voor de moorden waarvan hij werd verdacht, maar toen pakte het Bureau hem op belastingontduiking. Er is altijd wel ergens belastende informatie te vinden. Trump is kwetsbaarder dan hij misschien denkt en de FBI is bozer en machtiger dan hij misschien dacht.

Mark Felt, die later Deep Throat bleek te zijn. Beeld epa

Ongeleid projectiel

Daar is Ronald Kessler, oud-journalist van The Washington Post en auteur van onder meer The Secrets of the FBI, het niet mee eens. Hij ziet de identificatie van de FBI'ers met hun organisatie niet zo sterk. 'De agenten zijn vooral professionals. Die doen gewoon hun werk. Ze zullen doorgaan met het onderzoek naar de Russische contacten en zullen daar niet bij belemmerd worden. Ik denk niet dat ze zo op revanche uit zijn. Ik geloof niet zo in die tribale dingen.'

Hij vindt dat Comey terecht is ontslagen, ook al heeft hij diens manoeuvres lange tijd verdedigd. Volgens hem is Comey een 'ongeleid projectiel' geworden, die zonder toestemming van zijn bazen op het ministerie van Justitie zijn eigen gang gaat. 'Dat kan binnen geen enkele organisatie worden getolereerd. Het is goed dat hij is ontslagen. Donald zou ook Hoover hebben ontslagen.'

Charles vindt Kessler naïef. Maar Kessler, die zichzelf een vriend van Trump noemt, vindt juist dat mensen als Charles de boel overdrijven. 'De FBI moet gewoon gehoorzamen.'

Wat de zaak compliceert is dat dé FBI eigenlijk niet meer bestaat. Ja, onder Hoover gehoorzaamden de special agents als één blok aan de grote baas. Maar nu zijn er verschillende facties: zo was het een New Yorkse groep die vorig jaar schadelijke informatie begon te lekken over de e-mails van Clinton, waarna Comey zich min of meer gedwongen voelde daar ook iets over te zeggen - met alle gevolgen van dien.

Het laat zien, zegt Charles, dat de FBI een lastig te controleren entiteit is. En dat zal met het ontslag van Comey niet minder zijn geworden. 'En is dat erg? Volgens mij niet. Zo erg is het niet als informatie versneld naar buiten komt die anders niet naar buiten zou komen. Zolang er checks-and-balances zijn, is daar niet veel mis mee. Dit is de FBI waarover Hollywood een film zou moeten maken.'

Lees verder

Republikeins Congreslid wil dat waakhond Justitie ontslag FBI-baas onderzoekt
Het Republikeinse Congreslid Jason Chaffetz heeft de inspecteur-generaal van het Amerikaanse ministerie van Justitie gevraagd een onderzoek in te stellen naar het ontslag van James Comey als FBI-directeur

Graaft Trump zijn eigen graf met ontslag FBI-chef?
Alles hangt ervan af of Trumps versie wordt geaccepteerd

Trump: 'Comey deed zijn werk gewoon niet goed'
'Comey was het vertrouwen van bijna iedereen in Washington kwijt, zowel bij de Republikeinen als de Democraten. Als de storm weer gaat liggen, zullen ze me dankbaar zijn!' aldus Trump

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden