MAAK JE BELEID OF SPREEK JE DE WAARHEID?

Het instituut is de laatste jaren aan inflatie onderhevig, maar Jan Jaap van der Wal laat zich niet afschrikken. Na Kan, Freek en Youp waagt de 28-jarige cabaretier zich aan de oudejaarsconference....

Merijn Henfling

‘Goedenavond mensen, welkom bij de oudejaarsconference’, zegt Jan Jaap van der Wal. ‘Er is dit jaar veel gebeurd, hè mensen. Weten jullie nog van dat cruiseschip? En dat Robert Long is overleden? Jos Brink... ook dood, en Arne Jansen... Nou, mensen, ’t was me het jaartje wel, hè.’

Dit jaar zal cabaretier Jan Jaap van der Wal (28) voor het eerst de oudejaarsconference doen. Ter geruststelling: de teksten uit de alinea hierboven zullen er niet in zitten. Het zijn zomaar wat zinnetjes die Van der Wal uitspreekt tijdens de soundcheck voorafgaand aan zijn try-out in Leiden – onder gegrinnik van zijn technische ploeg. Wim Kan-achtige teksten, want de cabaretier kent zijn klassieken.

Na Wim Kan, Freek de Jonge en Youp van ’t Hek is Van der Wal een cabaretier uit een volgende generatie die zich waagt aan de oudejaarsconference, let wel: de officiële conference die op 31 december ’s avonds door de VARA wordt uitgezonden.

Zijn regisseur Ruut Weissman plaatst Van der Wal in de traditie van Kan, Freek en Youp. ‘Ik hoop dat de oudejaars iets bijzonders blijft, en dat Jan Jaap binnen de traditie weet te vernieuwen.’ Lebbis & Jansen noemt hij niet in het rijtje oudejaarsconferenciers, ondanks het feit dat ze bijna twintig eindejaarsshows hebben gemaakt. ‘Dat waren altijd leuke conferences, maar van een artistiek ander niveau.’

Het instituut is de laatste jaren aan inflatie onderhevig nu ook mindere goden zich op de oudejaarsconference hebben gestort – naast de ‘echte’ oudejaars bij de publieke omroep, kwamen we een Haagse oudejaarsconference, een oudejaarsstand-up, een oudejaarsshow op SBS6, eentje op Second Life en een sinterklaasconference tegen; de tijd dat het stil was op straat als Wim Kan de natie toesprak, ligt ver achter ons. Om die reden kondigde Freek de Jonge vijf jaar geleden aan dat hij nooit meer een oudejaarsconference zou spelen.

Van der Wal laat zich er niet door afschrikken. ‘Ik kan me Freeks beslissing vanuit zijn oogpunt goed voorstellen. Van de andere kant: hij heeft wel weer twee verkiezingsconferences gemaakt die eigenlijk een oudejaars in een ander jasje zijn. Ik vond het in ieder geval een grote eer toen de VARA mij vroeg.’

Anders dan in 1982 toen Kan het stokje echt overdroeg aan De Jonge, is er nu nog geen sprake van een wisseling van de wacht. ‘Youp en Freek zijn niet op hun retour, dus de situatie van nu is niet vergelijkbaar, behalve dat Freek ’m niet meer speelt.’ Nu al is bekend dat Van ’t Hek in 2008 de oudejaars doet. Jan Jaap lachend: ‘Dus eigenlijk heb ik alleen nog Youp weg te spelen.’

Van der Wal is zich maar al te bewust van de geschiedenis. ‘Ik sta opeens in een traditie, hè. Mijn voorstelling komt op oudejaarsavond op tv, het is de enige echte. Voor de mensen die Wim Kan nog hebben meegemaakt, heeft dat vermoedelijk meer betekenis dan voor mijn generatie. Ik ben opgegroeid in een tijd dat er van alles veel is.’

Met zijn regisseur heeft hij veel gepraat over de betekenis van die traditie. Weissman (1955) is directeur van de Amsterdamse Theaterschool en regisseert talloze cabaretiers. Een kenner van het genre dus.

Ter voorbereiding bekeken ze samen registraties van eerdere conferences. In de eerste speelweek in september liet de regisseur fragmenten uit deze programma’s zien aan het publiek. Voor de pauze stond Weissman op het podium, na de pauze Van der Wal. ‘Jan Jaap stond intussen als een soort Corry Vonk in de coulissen’, lacht Weissman.

De regisseur vroeg de bezoekers eerst waar de voorstelling over zou moeten gaan. In hoeverre moest het publieksvriendelijk zijn en moest Jan Jaap rekening houden met de hele familie? Waarmee de suggestie werd gewekt dat Van der Wal op basis van de opmerkingen zijn programma na de pauze zou aanpassen.

Daarna kwamen de fragmenten. Om de conference van Wim Kan kon niemand lachen. Weissman: ‘Er zaten veel jonge mensen in de zaal en zijn vorm is ouderwets. Je kunt het tegenwoordig niet meer zo doen, maar toch blijft het bijzonder. Kan heeft iets meligs en surrealistisch in zich, je ziet de gein in zijn ogen.’

Bij Youp van ’t Hek werd wel gelachen, bij Freek de Jonge ook. Van Freek kozen ze een fragment uit zijn legendarische oudejaars van 2001 Het Laatste Oordeel. De regisseur: ‘Die show is fucking goed. De mensen kwamen voor Jan Jaap, maar al snel zaten ze geconcentreerd naar de video van Freek te kijken en vonden ze het jammer dat het fragment was afgelopen. Freeks timing is subliem; de lach in onze zaal liep exact gelijk met die van zijn eigen publiek.’

Van der Wal: ‘Als kind moest ik altijd harder lachen om Youp van ’t Hek en Hans Teeuwen. Freek vond ik moeilijker, maar nu zie ik hoe knap hij is. Hij krijgt vaak de kritiek dat hij hoogdravend of saai is, maar het tegendeel is waar: zijn oudejaars uit 2001 is enorm grappig en mooi. Juist in een jaar waarin iets verschrikkelijks gebeurt, is een conference lastig, omdat al het onbenullige extra onbenullig wordt. Freek wist het allemaal prachtig in een context te plaatsen.’

In de oudejaars van Van der Wal, Onderbewust, draait het allemaal om de vraag: maak je beleid of spreek je de waarheid? Ben je een politicus die eromheen draait of een romanticus die eerlijk is? Met voorbeelden uit zijn eigen leven en de actualiteit toont Van der Wal aan dat het nog niet zo makkelijk is.

Neem Wouter Bos die in De Wouter Tapes verklaart dat de wereld te ingewikkeld is voor ideologieën. Mensen willen gewoon lekker leven, meer niet. Uit de show: ‘Hij heeft gelijk, maar je kunt het niet zeggen. Je moet het groot maken want je bent politicus.’

Van der Wal bekritiseert het ‘samen leven, samen werken’ van het huidige kabinet. Het individu raakt ondergeschikt aan het collectief, stelt hij. Het maaiveld is verlaagd, de kankeraars worden te serieus genomen en sommige kanslozen te veel aan het handje genomen. Zijn verhaal is genuanceerd. Weissman: ‘Hij gaat tekeer tegen klagers en vindt wel dat je zelf verantwoordelijk bent voor de kwaliteit van je leven. Eigenlijk keert hij zich tegen makkelijk links denken, tegen de oplossingen van een Marijnissen. Het leven is nu eenmaal ingewikkeld.’

De oudejaars zit vol grappen over grote en kleine gebeurtenissen, van de missie naar Afghanistan tot de boze woorden van Bram Moszkowicz. Behendig plaatst Van der Wal de losse incidenten in een groter verband. ‘Ik hou het hele jaar het nieuws bij, daarin probeer je dan een lijn te vinden. Je hoeft niet alles binnen het thema te laten passen. Bokito was bijvoorbeeld zoiets raars, dat mag iets raars blijven. Het is niet symptomatisch voor onze maatschappij dat een aap ontsnapt. Maar als het je lukt om het binnen de thematiek te krijgen, is dat natuurlijk perfect.’

Zijn laatste show BSUR (2005) werd door alle kranten geprezen, juist omdat hij daarin het persoonlijke met het alledaagse zo slim versmolt. Recensenten tipten Van der Wal als kandidaat voor de oudejaarsconference. Weissman: ‘Hij is de enige cabaretier van zijn generatie die dit kan doen, en dat zeg ik niet omdat ik zijn regisseur ben. Jan Jaap is intellectueler en sensitiever dan de anderen.’

Wie de oudejaars doet, moet over veel theaterpersoonlijkheid beschikken, stelt Weissman. ‘Jan Jaap is zo iemand. Hij heeft in zijn presentatie iets stouts, wat erg bij deze tijd past, maar permitteert het zich tegelijkertijd om de diepte in te gaan, voorbij de oppervlakkigheid van veel van zijn leeftijdsgenoten. Een oudejaars moet ergens over gaan, moet louterend zijn, bijna als een preek.’

Van der Wal: ‘Er zullen mensen zijn die mij op het toneel te prekerig vinden, maar ik vind moralisme geen vies woord. Ik spreek vanuit een minderheidspositie, omdat er maar weinig collega’s zijn die geëngageerd of politiek cabaret maken, voorstellingen die pretenderen ergens over te gaan. Cabaret is natuurlijk weggegroeid van wat het vroeger was. Ooit was het veel stichtelijker, werden er taboes doorbroken. De laatste tijd is het vooral de kant opgegaan van musical, in die zin dat je precies weet wat je krijgt. Als dit soort cabaret uiteindelijk de enige waarheid wordt, heb ik daar last van.’

Toch profileert hij zich in het tv-programma Dit was het nieuws vooral als de grappenmaker. ‘Raoul Heertje en ik nemen ons elk seizoen weer voor wat serieuzer te zijn, maar uiteindelijk is het vooral een heel grappig programma. Televisie is een ander medium dan theater. Ik vind dat je daar iets te vertellen moet hebben. Sommige bezoekers stel ik daarmee teleur. Er staan internetfora vol met mensen die zeggen dat ik in het theater niet grappig ben of dat ik een afzichtelijk lelijke man met een rare bek ben. Soms lees ik dat, als een soort van zelfpijniging.’

Deze week zijn de try-outs in de Leidse Schouwburg en speelt Van der Wal de voorstelling voor het eerst tussen het publiek; de speelvloer is verkleind tot een bescheiden rond podiumpje, met er omheen een grote tribune.

‘We kunnen nu niet meer voetballen’, zegt de technicus als Van der Wal het podium op komt. Normaal trapt de cabaretier bij aankomst in het theater met zijn ploeg een balletje op het toneel.

Het idee om de voorstelling tussen het publiek te spelen, past bij een van de thema’s van zijn oudejaars: de mening van de gewone man. ‘Door deze opstelling betrek ik mensen letterlijk meer bij mijn show. En dat past erg in deze tijd. Mensen worden tot vermoeiens toe overal bij betrokken, bij de politiek, bij televisieprogramma’s... Er is elke dag wel weer een nieuwe peiling.’

Als een Wouter Bos op campagne staat de cabaretier tussen zijn toehoorders. ‘Ja’, geeft Van der Wal toe, ‘dat is wel een beetje een knipoog naar zijn verkiezingstournee’.

Daarnaast sluit de opstelling mooi aan bij de stand-uptraditie waar hij uit voortkomt. Het licht blijft aan en het publiek kijkt elkaar aan, net als in de kroeg. Weissman: ‘Ik vind Jan Jaap het beste in het comedycafé, dan is hij bloedgevaarlijk. Mensen bemoeien zich met zijn show en Jan Jaap gaat daar perfect mee om. Met deze ronde opstelling willen we hem uit het afstandelijke lijsttheater halen.’

Zenuwachtig is Van der Wal twee weken van tevoren nog niet. ‘Voor de opname zal er wel een brok in mijn keel zitten, maar daar ben ik nu nog niet mee bezig. Ik heb begin dit jaar opgetreden in Carré. Die traditie is nog groter.’

Het kwartje valt nog wel, denkt Weissman. Vlak voor zijn eerste optreden in Carré begon Jan Jaap te hyperventileren – wat hem nog nooit was overkomen. Weissman: ‘Als een onschuldig kind schrok hij van wat hij voor zich zag. Opeens realiseerde hij zich wat hij in huis moest hebben om Carré naar zijn hand te zetten. Veel jonge mensen draaien in Carré de show af die ze altijd afdraaien. Jan Jaap niet. Hij beseft wat er voor nodig is om Carré te verkleinen, zoals Toon Hermans dat ook kon.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden