Maak er maar een zootje van

Stop de ordening, stop de systemen en misschien ook wel die cursussen. De moderne manager gelooft in chaos en ruimt zijn bureau niet op.

De afgelopen vijftien jaar heb ik in leidinggevende functies gewerkt bij verschillende firma's, ook nog een poosje als directeur-eigenaar van een uitgeverijtje. Veel had dat allemaal niet om het lijf, maar dat doet niet af aan het feit dat er de afgelopen anderhalve decennium sprake was van een leider (yours truly) en een zooitje ondergeschikten, in aantal variërend van twee (dat was het eigen bedrijf) tot dertig. Ik zou mezelf dus een manager kunnen noemen, al doe ik dat niet omdat ik daarbij moet denken aan de bedrijfsleider van de Groenewoudt Supermarkt waar ik in mijn jeugd bijkluste, een kleine man met parmantige tred die op de deur van zijn kantoor 'manager' had laten noteren.

Toen ik in mijn werkzame leven voor het eerst op managementcursus werd gestuurd, moest ik toch even aan dat rolmodel uit mijn jeugd denken.

Ergens tussen de eerste en de tweede managementcursus kwam ik samen te werken met een dame die al haar bezigheden en afspraken in schriftjes met harde kaften noteerde. Ik was behoorlijk onder de indruk van de mate waarin ze, middels die schriften, haar leidinggevende taken organiseerde. Ik was zelfs zo onder de indruk dat ik ook een schrift met lijntjes en een harde kaft ben gaan kopen.

De eerste pagina's zal ik nog alles netjes op hebben geschreven. Vanaf de zesde, zevende bladzijde zal het handschrift langzaam minder verzorgd zijn geworden; daarna moeten de eerste droedels hun intrede hebben gedaan. Het schrift zal vervolgens onder op een van die stapels zijn beland die zich standaard op mijn bureau vormen. Nog altijd. Als na verloop van tijd zo'n stapel te hoog is geworden, neem ik de documenten een voor een door, om ze vervolgens alsnog in de prullenbak te flikkeren. Die bestemming zal het schriftje ook hebben gekregen.

Nee, dat managen van mij, daar zat nooit zoveel lijn in. Al die tijd zat ik eigenlijk angstvallig te wachten op het moment dat ik definitief zou worden ontmaskerd als nep-manager, als een man die niet leiding gaf volgens het boekje (laat staan volgens schriftjes met harde kaften). Die zorgen blijken allemaal onnodig te zijn geweest. Zo lees ik tenminste in The Chaos Imperative (ondertitel: How Chance and Disruption Increase Innovation, Effectiveness and Success) van de hand van organisatiedeskundige tevens managementgoeroe Ori Brafman.

Brafmans boek is nu ook in Nederlandse vertaling verkrijgbaar. Het is uitgegeven door het in Amsterdam gevestigde Maven Publishing, een uitgeverij die zich heeft gespecialiseerd in 'het toegankelijk maken van wetenschappelijke kennis over menselijk gedrag' (denk: boeken met veel tekst op het omslag). De Nederlandse titel is zo mogelijk nog geruststellender: Een goede manager zaait verwarring. En wat te denken van de ondertitel: Waarom elk bedrijf beter wordt van een beetje chaos.

'Chaos', zo schrijft de auteur in zijn voorwoord, 'leidt tot betere schoolsystemen, innovatievere bedrijven en zelfs tot een veerkrachtiger leger.' Mijn manier van managen heeft dus niet alleen tot betere prestaties op de werkvloer geleid; er worden zelfs oorlogen mee gewonnen. Heb ik het dan toch allemaal goed gedaan?

Brafman is een auteur die het grote gebaar niet schuwt. Om zijn chaos-theorie te ondersteunen voert hij de hele Europese geschiedenis op vanaf 1350, het jaar dat de pest toesloeg. Die pandemie had de ondergang moeten betekenen van een continent, Europa, dat op dat moment sowieso al achterliep ten opzichte van het ontwikkelde Azië. Het tegenovergestelde gebeurde. Juist dóór de pest kon Europa de Middeleeuwen verruilen voor de Renaissance, en uitgroeien tot het dominante continent dat het nu nog altijd is. Ik sla hier wel wat stappen over (het humanisme bijvoorbeeld, en de uitvinding van de boekdrukkunst), maar volgens Brafman is dit patroon ook toepasbaar op, bijvoorbeeld, vastgeroeste bedrijven. Soms heb je chaos nodig als een 'meer organisch proces dat ruimte biedt aan nieuwe ideeën'.

Brafman onderscheidt drie stappen. Eerst is er de 'witruimte', een staat die hij samenvat als 'een leeg doek, een nieuw begin'. Bij de pest was dat een continent min de helft van de bevolking, maar wacht even voordat je al je personeel ontslaat; bij een bedrijf kan een 'witruimte' ook het ontbreken van structuur betekenen. Hier voert Brafman Albert Einstein op. Terwijl andere studenten zaten te blokken, zat Einstein koffie te leuten met vrienden in de plaatselijke horeca, of wandelde hij in de bergen. Maar juist in die off-modus ('indirecte aandacht') trainde Einstein het deel van de hersenen waarmee hij later de relativiteitstheorie produceerde. En als Steve Jobs tijdens zijn studie niet de ogenschijnlijk nutteloze lessen kalligrafie had gevolgd (hij had wat tijd over), had de eerste Macintosh-computer tien jaar later niet al die lettertypen en proportionele letterafstanden gehad, evenmin als de pc, die het kopieerde van de Mac.

Toch weer een opsteker, aangezien ook ik mijn hand niet omdraai voor een rustig ochtendje in het koffiehuis, krantje erbij. Andere wetenschappelijke legitimatie voor mijn rustmomenten: uit onderzoek onder 11 duizend kinderen blijkt dat 'scholieren die meer pauzes kregen ook meer kennis opnamen, betere emotionele en cognitieve vaardigheden ontwikkelden, gezonder waren en beter met stress konden omgaan'.

Stap twee is de entree van 'unusual suspects', talenten die zich uit onverwachte hoek manifesteren. Brafman gooit Aristoteles, Brunelleschi en Leonardo da Vinci in de strijd, maar ik moest aan Jos Kuipers denken, de jonge bankspeler die in de finale om het Nederlands kampioenschap voor de leeuwen werd geworpen nadat Thomas Barker, de Amerikaanse sterspeler van Nashua Den Bosch, zich had afgemeld. We hebben het hier over een basketbalwedstrijd uit 1983, maar het is me altijd bijgebleven, misschien wel de reden waarom ik onervaren mensen graag verantwoordelijkheid geef. Het stimuleert de latente talenten.

Fase drie is die van de 'georganiseerde serendipiteit', daar waar bij toeval iets moois ontstaat tijdens het zoeken naar iets anders. Om dat te illustreren grijpt Brafman terug op een asteroïde die 65 miljoen jaar geleden een ecosysteem creëerde waaruit de homo sapiens voortkwam, maar hij had ook gewoon de ontdekking van Amerika door Columbus kunnen noemen.

Managementboeken zijn vaak op Amerikaanse leest geschoeid, deze van Brafman vormt daarop geen uitzondering. Amerikaanse bedrijven hebben de neiging zich helemaal vast te bijten in procedures, omdat ze, ook vanwege hun aansprakelijkheidscultuur, extreem bang zijn fouten te maken. Ja, dan kun je wel wat chaos gebruiken om de creativiteit open te breken. In Nederland is door onze afkeer van hiërarchie, de bedrijfsdynamiek anders. Maar het betere managementboek, zoals dit van Brafman, zit vol met historische weetjes, waartussen lijntjes worden getrokken die uiteindelijk bij jouw eigen praktijk uitkomen, als de horoscoop die je altijd naar jezelf kunt toeredeneren. Dan heb je vervolgens alleen nog een pakkende slogan nodig: 'Dit boek is het perfecte excuus om je bureau niet op te ruimen.'

Ori Brafman & Judah Pollack: Een goeie manager zaait verwarring - Waarom elk bedrijf beter wordt van een beetje chaos

Maven Publishing, 20 euro

GROENWOUDT SUPER

Wie na het jaar 2000 is geboren, heeft helaas nooit het genot ervaren om bij een Groenwoudt Supermarkt boodschappen te doen. In dat jaar werden de winkels verkocht aan wat tegenwoordig Super de Boer heet. De Groenwoudt Supermarkt uit dit verhaal stond in het Brabantse Gemert, maar het bedrijf werd in 1927 opgericht in het Gooise Bussum. Groenwoudt was zelf ook groot geworden door overnames. In de jaren zeventig kocht Groenwoudt een bazar in Utrecht die Evora heette. Dat werd uitgebouwd tot de drogisterijketen die we nu kennen als Kruidvat.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden