LULU

Lulu is een jojo, zegt geen ja en geen nee. Ze staat voor..., nee, ze ís. Lulu? Eén en al projectie....

door Karin Veraart

Vrouwelijke Hamlet,pornografische My FairLady of vrouwonvriendelijkrotstuk-van-vier-uur?

Betty Schuurman:'Ambitieuze dames, in allestukken gaan ze dood. Zekrijgen tering, noem maar op. Niks geen Hillary's inde theaterwereld.'

Betty Schuurman: 'Ik zag Chris zitten na afloop van de voorstelling, met een drankje aan de bar, en ik dacht: Ja. Die is moe. Niet deplorabel moe, maar écht, gewoon moe. Je loopt een marathon.

'Toen ik het later zelf deed, zaten we in een munitie-opslagplaats in Brussel. Die ruimte was zo groot dat ik altijd vijftig meter moest rennen voordat ik opkwam. Ik liep dus eigenlijk de hele voorstelling te sprinten. Iemand zei: dit is een kruising tussen Honderd jaar eenzaamheid en de sportvrouw van het jaar.'

Chris Nietvelt: 'Onze eerste doorloop duurde vijf uur. Gerardjan Rijnders en Gerrit Korthals Altes van Toneelgroep Amsterdam zaten in de zaal en schrokken zich gek. Dat hoorde ik gelukkig pas later. Hoe ik er doorheen kwam: ik weet het niet.

'Je fysieke moeheid kun je meenemen, dat wel. Naar het eind toe is je personage ook moe. Het is een goed geschreven stuk in dat opzicht: het leidt je daar naar toe. En je bent jong. Je hebt die energie.'

Halina Reijn: 'We repeteren nu van elf tot vijf en van half acht tot tien en dan kletsen we uitgebreid na. Steeds weer gaan er deurtjes open. Op dit moment werken we naar het eind toe richting de dood. Je komt op en raast door tot ze sterft. Wrrroooommmmmmmm.'

Lulu. Chris Nietvelt was de eerste die zich (in 1988) aan de oerversie waagde, bij Toneelgroep Amsterdam in een gastregie van Ivo van Hove. 'Ik kom nog maandelijks iemand tegen die zegt dat-ie die voorstelling heeft gezien.'

Johan Simons regisseerde Betty Schuurman in 1994. 'De kostumière kwam op gegeven moment met een paar schoenen aan, hele mooie clownsschoenen. Pippi Langkous. Ik dacht: dat is het. Pippi Langkous. Die is anarchistisch.'

De voorstelling van Theu Boermans bij de Theatercompagnie gaat zaterdag in première. Halina Reijn is Lulu. 'Wat volgens mij een grote valkuil is: dat ik haar te koket neerzet.'

Lulu: vrucht van het Duitse expressionistische theater, geesteskind van Frank Wedekind (1864-1918), geïntroduceerd in het stuk Erdgeist (1895) om in het vervolgdeel Die Büchse der Pandora (1904) ten onder te gaan - niet nadat al de mannen om haar heen erin gebleven zijn. Femme fatale, mysterie der mysteries, feministe avant la lettre of hoer die haar verdiende loon vindt in het mes van Jack the Ripper? Vrouwelijke Hamlet of gedateerd vrouwonvriendelijk en destijds met recht gecensureerd rotstuk-van-vier-uur?

Oerversie

Chris Nietvelt pakt haar foto-album. 'Het is een soort Cleopatra, een mythe. Die rol heeft iets. Daar was ik me destijds totaal níet van bewust. En dat heeft alles te maken met de ontdekking van de oerversie, in 1987. Pas sindsdien is het stuk weer echt terug. Wij gingen het jaar daarop ermee aan de slag.

'Ik had het niet gelezen, ik had die beroemde film met Louise Brooks niet gezien, ik kende het hele personage niet. Pas op de dag dat ik dat stuk las, dacht ik: WAUW! Dit draait helemaal om een vrouw. En zie: sinds die ontdekking is het interessant voor de hedendaagse theatermaker die een vrouw met die uitstraling in huis heeft.

'Ivo is altijd enorm goed voorbereid, maar dat repetitieproces begon hij met te zeggen: ''Ik heb overal een antwoord op, maar tegelijkertijd realiseer ik me dat jullie allemaal een ander antwoord hebben dat net zo goed kan zijn. Daar sta ik voor open.'' Dat is een van de weinige keren dat ik hem dát heb horen zeggen.'

Zesentwintig jaar was ze. Halina Reijn was dertien, toen ze Chris Nietvelt zag. 'Het was erotisch weet ik nog, en Chris had een oerkracht die ik heel mooi vond. Omdat ik zo jong was had het impact, Lulu is me blijven fascineren. En toch hebben we wel getwijfeld. Waar staat het nu nog voor? En is het eigenlijk geen enorm mannenstuk?

'Aan de andere kant: het is de grootste vrouwenrol die er is wat tekst betreft, en dat is spannend. Ook wij spelen de ongecensureerde Lulu-versie, in vijf bedrijven. De eerste week hebben we al het secundair materiaal doorgespit: de lang bekende gecensureerde versies, interviews, dagboekfragmenten van Wedekind, artikelen over vrouwen van nu: de nieuwe zakenvrouw, de vrouw als icoon, denk aan Madonna - hoewel het niet helemaal vergelijkbaar is. Madonna is berekenender, maar ook zij vindt zichzelf voortdurend opnieuw uit, ook zij speelt steeds een nieuwe rol. Lulu is overal.'

Betty Schuurman: 'Zoveel groot repertoire waar je als vrouw je tanden in kunt zetten is er niet, dus op een gegeven moment riep ik dat ik wel wilde. Ik was 32; het zoekt zich een plaats binnen je oeuvre. Toen Chris het deed, rouleerden er omschrijvingen als ''de vrouwelijke Hamlet''. Als je als acteur volwassen wordt, doe je Hamlet, als vrouwelijke equivalent heb je Lulu.

'En ik was rijk met Johan. Want ook hij riep zo af en toe: ''Wat is dit! Dit is gedateerd!'' Immers: lees het script en kijk hoe die kerels rondom Lulu eigenlijk alleen maar met zichzelf en met geld bezig zijn. En als ze tussen de bedrijven door wat vermaak willen hebben, wat halen ze uit de kast: die jojo, die eruit ziet als een mooie meid, en die soms een beetje lastig is. Zijn ze weer opgeladen, dan gaan ze terug naar de bank of hun krantenimperium. Punten scoren in de maatschappij. Zozeer dat je denkt: ja, zeg, hee, hallo jongens!

'En toen begon het me op te vallen, op de speelvloer van dat grote arsenaal: zo'n klein dreutelig meisje, tussen al die pakken - als op een kostschool. Als je het een beetje jouw kant op weet te draaien, kun je het daar als meisje best goed hebben. Ook een vorm van macht! En daar komt misschien wel dat gecorrumpeerde gevoel vandaan met betrekking tot dat personage. Na al die tijd heb ik nog het gevoel dat ik het moet verdedigen.'

Chris Nietvelt: 'Wie is Lulu zelf? Dat weet ik niet. Lulu is wie de anderen willen dat ze is. Lulu is heel simpel: iemand die nooit nee, en nooit ja zegt. Als er een man een voorstel doet, of haar op sleeptouw neemt, een bepaalde rol voor haar bedenkt - dan zegt Lulu niet nee en Lulu zegt niet ja. Dus dan kan de man in kwestie haar houding interpreteren naar wat hem het beste uitkomt.

'En dan komt er een volgende en die zegt iets anders en daar zegt ze ook niet nee of niet ja tegen. Opportunisten zeggen: dit is wat zij wil. Is dat wat ze wil? Ze weet het niet precies. Daarom is het ook goed dat je het speelt als je jong bent.'

'Je laat je leiden door je tegenspelers. Lulu heeft geen monoloog. Lulu antwoordt. Iemand zegt iets, Lulu neemt positie. En toch is dat niet makkelijk. Je werkt op de kwaliteiten van de ander. En dat is Lulu voor mij.'

Halina Reijn: 'Eigenlijk is ze alleen maar projectie. Je moet je er maar bij neerleggen dat het een mannenstuk is. Als je uit het stuk loopt, moet het vooral iets over mannen zeggen. Een spiegel voor mannen. Op moment dat je gaat proberen haar krachtig te maken, of berekenend, een totaal zelfstandig denkend wezen, haal je de angel uit het stuk. Want zo is zij niet. Niet dat ze dom is, zeer zeker niet. Lulu staat voor leven, zij staat voor - nee, fout: zij ''is''.

'Ik merkte, voor het eerst, dat ik er moeite mee had dat Theu me regisseerde. En dat heeft met die rol te maken. Neeeee! Niet zeggen hoe ik het moet doen, ík moet het doen, het ''zijn''.

'In het begin speelde ik het heel vrolijk, met heel veel lachen. Theu zei: koket. Dat hangt aan mij. Daarbij heb ik de neiging alles door te trekken in één kleur, terwijl je verschillende moet laten zien. Maar doe dat maar eens en blijf ook nog eens zuiver, doorzichtig en transparant.'

Betty Schuurman: 'Ik ging al snel mijn eigen gang. Tijdens de gesprekken met al die mannelijke tegenspelers begreep ik: iedereen had een heel duidelijk en eigen beeld van die vrouw. Ik dacht: dat hoef je alvast niet te spelen, dat projecteren ze wel op je.'

Maar de eerste week zat ik met een heel groot vraagteken boven m'n hoofd. Niet dat ik niet over die rol nagedacht had, en ik had die van Chris gezien; maar goed, dat was een totaal andere setting. Ik was denk ik baldadiger in mijn aanpak. Mijn Lulu was een vechter, een vrouwelijke Don Quichotte. Ik dook erin en kwam dan weer boven water. Dat had ook te maken met dat rennen.

'Ik schakelde snel, van Pippi via Mae West naar Alice in Wonderland. Het was tamelijk wild, heel energiek. De afspraak was dat ik eigenlijk een ongekende vorm van levensdrift zou spelen. Al die mannen daaromheen probeerden haar te kneden, te vormen, naar hun ideaalbeeld, en dan deed mijn Lulu een paar seconden mee opdat ze een soort van honger zouden opvatten - en dan daarna helemaal niet meer, zodat ze alleen nog maar bezig zijn die honger te stillen. Zo kun je dan een destructieve werking op die mannen hebben.'

Wespenjurk

Chris Nietvelt: 'Ik ging naar Betty kijken, ik denk zes of zeven jaar later, en ik kon het niet loskoppelen. Lulu was nog steeds te dicht bij me. Betty had haar bewuster gemaakt, terwijl ik nog steeds vond dat ze meer intuïtief handelde. Ze doet iets totdat er zich weer iemand anders of iets beters aandient. Daarin zat voor mij haar ongrijpbaarheid.

'Onsympathiek, helemaal niet. Dat meisje heeft een heel zwaar verleden. Die heeft moeten overleven. Die heeft op tafels moeten staan dansen in cafés. Wie is haar echte vader: we weten het niet. Waarom valt ze op die oude kerels? Ik denk dat elk meisje op zoek is naar een vader. Daarna komt er zo'n jonge schilder langs, en dat is dan wel weer een leuke afwisseling. Dat vind ik juist iets moois. Dat ze het leven pakt zoals het komt, met alle risico's.

'Het is niet beredeneerd, het is instinctief. En zo ga je erin mee. O, dat is m'n wespenjurk, dan ben ik toe aan deze scène en drink liters nep-champagne. Waarna ik ontzettend moet pissen en naar de wc moet samen met de grimeur. De gêne voorbij. Even later handjes schudden van de vertegenwoordigers van Cacherel: Loulou heette hun nieuwe parfum, en ze sponsorden ons programmaboekje.

'Ik hield van die rol; al ben ik ontzettend blij dat ik 'm achter me heb. Ik hoef niet meer, ik heb 'm al gedaan. Op en top theater was het voor mij. Ik had geluk, want het zag er ook nog eens prachtig uit en de bezetting was goed. Er zitten hier en daar behoorlijk zwakke plekken in het stuk en als één speler wankelt, kun je het vergeten, dan is vier uur te lang.'

Betty Schuurman: 'Dat deel in Parijs, dat is een rotstuk om te ensceneren. Maar knippen is lastig want je moet haar Werdegang laten zien, aantonen dat de melk begint te schiften, dat de houdbaarheidsdatum van het personage Lulu verstrijkt. Maar Erdgeist, het eerste deel, is veel leuker. Misschien moet je stoppen bij het moment dat ze Schön, haar adoptievader, haar professor Higgins, doodschiet. Uiteindelijk heeft hij haar naïviteit vernield, hij heeft gerommeld met dat meisje, hij heeft er een pornografische My Fair Lady van gemaakt. De tragiek is alleen dat zij niet zonder hem kan. Met zijn dood raakt zij op drift. En dan komt Jack the Ripper met zijn grote snuit en die blaast het hele verhaaltje uit. Niet bepaald een bevredigend eind.'

Chris Nietvelt: 'Nou ja, ze kíest voor die man. De enige keuze die ze maakt in d'r leven, en dat is dan een verkeerde. Ik geloof niet dat ze kiest voor de dood - als die vrouw iets heeft dan is het overlevingsinstinct. Nee, het was de eerste keer dat ze in iemands ogen keek en dacht oooooch! Dat was bij ons ook de enige keer dat je haar naakt zag. Alle kerels gingen uit de kleren, Lulu alleen aan het eind, op het moment dat ze zich ook figuurlijk bloot geeft.'

Halina Reijn: 'Tussen de regels door lees je dat ze de dood zoekt. Ze loopt willens en wetens in de handen van Jack the Ripper. Ze doet niet mee aan het spel van de samenleving, ze leeft naar haar driften en offert zichzelf uiteindelijk.'

Betty Schuurman: 'Beetje mijn hang-up misschien, maar vrouwenrollen die autonoom zijn, dames die goed hun eigen boontjes kunnen doppen, niet meebewegen - opstandig zijn, bazig, ook de plek van de directeur ambiëren - in alle stukken gaan ze dood. Ze krijgen tering, noem maar op. Niks geen Hillary's in de theaterwereld. Ik vrees dat we zelf achter de typemachine moeten gaan zitten om te zorgen dat Lulu doorstoot naar de hoogste regionen. Lulu als captain of industry; Lulu en de triomftocht richting presidentschap.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden