Lula, Park en Zuma: ook voor presidenten geldt de wet

Rechtszaken in Brazilië, Zuid-Afrika en Zuid-Korea tonen de worsteling van jonge democratieën. Waar hun leiders hongerden naar geld, blijken politiek en samenleving te beschikken over zelfreinigend vermogen.

Jacob Zuma in de rechtbank Beeld EPA

Drie oud-presidenten op drie continenten ervoeren vrijdag dat zij niet boven de wet staan. In alle drie gevallen gaat het om grootschalige corruptie.

Park Geun-hye (Zuid-Korea) werd veroordeeld tot 24 jaar gevangenisstraf. Jacob Zuma (Zuid-Afrika) kreeg te horen dat hij op 8 juni opnieuw voor de rechtbank moet verschijnen. Luiz Inácio 'Lula' da Silva (Brazilië) werd door een rechter gesommeerd zich voor het eind van de middag bij de politie te melden om een celstraf van 12 jaar uit te zitten. Op diverse manieren zegt dat iets over de politieke cultuur in de betrokken landen.

Zuid-Afrika, Brazilië en Zuid-Korea zijn vrije democratieën en behoren economisch gezien tot de hogere middenklasse. Niettemin is dat, kennelijk, geen garantie voor schoon bestuur en het soort ethisch besef dat we in Nederland van gezagsdragers gewend zijn. Schimmige politieke netwerken waren in staat het grote geld in eigen richting te laten rollen.

Tegelijk moet echter worden vastgesteld dat de verantwoordelijken zijn aangepakt, veelal met steun van de publieke opinie, en veroordeeld. In functie - en dankzij hun functie - wisten Park en Zuma lange tijd aan vervolging te ontkomen, maar uiteindelijk toonde de rechterlijke macht ook werkelijk macht te hebben. Politiek en samenleving hebben, zeker in Zuid-Korea en Zuid-Afrika, hun zelfreinigend vermogen bewezen.

De misstanden zowel als de reacties erop zijn symptomen van de volwassenwording van jonge democratieën. Adolescentie is onderdeel van dat proces.

En laat niemand denken dat het is voorbehouden aan de niet-westerse wereld. In Frankrijk wordt oud-president Nicolas Sarkozy in diverse zaken verdacht van corruptie en machtsmisbruik. Vorige week bracht hij een nacht in de cel door om te worden verhoord. Dat is slecht én goed nieuws voor het land waar Montesquieu 270 jaar geleden de trias politica muntte.

Rob Vreeken

Lula wil ondanks alles opnieuw president van Brazilië worden

Nadat rechter Sergio Moro donderdag een arrestatiebevel tegen hem uitvaardigde, togen duizenden aanhangers naar de verblijfplaats van hun held Luiz Inácio Lula da Silva in een vakbondshoofdkwartier in São Bernardo. Ze vormden een 'menselijk schild' om te voorkomen dat de politie de 72-jarige oud-president vrijdag zou inrekenen.

Hij is veroordeeld tot twaalf jaar cel wegens corruptie, en de linkse politicus mag zijn hoger beroep niet in vrijheid afwachten. Bij het sluiten van deze editie was nog niet duidelijk of de politie erin was geslaagd Lula op te pakken.

'Dit hele proces is een heksenjacht, om te voorkomen dat Lula weer president wordt', aldus de heersende opvatting onder zijn aanhangers. Ze wijzen op de gebrekkige bewijsvoering in de zaak tegen Lula en op de ongekende snelheid waarmee de rechters te werk zijn gegaan. Lula wil in oktober meedoen aan de verkiezingen en gaat ruim voorop in de peilingen.

Ironisch genoeg was het juist Lula die de mogelijkheden voor de strijd tegen corruptie heeft verruimd. Hij en zijn opvolger en partijgenoot Dilma Rousseff gaven meer budget en een grotere autonomie aan het openbaar ministerie en de federale politie. Die kwamen vervolgens een gigantisch corruptieschandaal op het spoor, waarbij vrijwel alle politieke partijen betrokken zijn. Ook Lula en zijn arbeiderspartij (PT) hebben flink geprofiteerd van illegaal campagnegeld.

'Niemand staat boven de wet', jubelden Braziliaanse media nadat Moro het arrestatiebevel van Lula tekende. Maar dat is niet helemaal waar. Meer dan de helft van de federale Congresleden wordt verdacht van corruptie en zelfverrijking, net als de huidige president Michel Temer en een deel van zijn ministersploeg. Zolang ze in functie zijn genieten ze grote immuniteit.

Marjolein van de Water

Park Geun-hye spande samen met een 'paleisfluisteraar'

De Zuid-Koreaanse oud-president Park Geun-hye is vrijdag veroordeeld tot 24 jaar cel voor haar rol in het sensationele corruptieschandaal dat in 2016 leidde tot haar val. Samen met een vertrouwelinge, 'paleisfluisteraar' Choi Soon-sil, zette de 66-jarige Park tijdens haar presidentschap topmannen van het Zuid-Koreaanse bedrijfsleven onder druk om - in ruil voor wederdiensten - miljoenen te doneren aan twee vage stichtingen die Choi onder beheer had. Samen haalden de twee ruim 50 miljoen euro op.

Het schandaal leidde eind 2016 tot massale protesten. Op zeker moment gingen ruim een miljoen mensen in Seoul de straat op om Parks aftreden te eisen. In december 2016 werd ze door het Zuid-Koreaanse parlement afgezet.

Het onderzoek van justitie leidde tot een slagveld in de top van de Zuid-Koreaanse politiek en het bedrijfsleven. Een trits van hoge ambtenaren, ministers en zakenlui zit inmiddels achter de tralies. Corruptie aan de top is de normaalste zaak van de wereld in Zuid-Korea, waar de overheid lange tijd tientallen bedrijven bevoordeelde zolang zij de export omhoog stuwden. Dit model zorgde voor een ongekende economische groei, maar ook voor een praktijk van geven en nemen waar tot op de dag van vandaag geen machthebber aan lijkt te kunnen ontkomen.

Sinds de democratisering van het land, eind jaren tachtig, raakten alle zeven presidenten verstrikt in corruptieprocessen van zichzelf of hun kinderen. Naast Park werden nog twee andere ex-presidenten veroordeeld. In 2009 pleegde ex-president Roh Moo-hyun zelfmoord nadat er een corruptieonderzoek naar zijn familie was ingesteld.

Het vonnis is vrijdag rechtstreeks op tv voorgelezen. Park was niet bij de uitspraak aanwezig. Ze boycot haar zaak omdat volgens haar sprake is van een politiek proces.

Jeroen Visser

Jacob Zuma danst nog op straat met zijn fans, maar voor hoelang?

Vrijdag verscheen de 75-jarige oud-president Jacob Zuma van Zuid-Afrika voor het eerst in de rechtbank om zich te verdedigen tegen beschuldigingen van corruptie, fraude en witwassen. Zijn plek in de beklaagdenbank in Durban geeft veel Zuid-Afrikanen de hoop dat er een eind komt aan een periode van straffeloosheid. 'Zuma's Lula moment', schreef de krant Business Day, in een verwijzing naar de Braziliaanse oud-president die al een fase verder is en zich moet melden bij de gevangenis.

De zestien aanklachten behelzen 783 verdachte geldtransacties rond een grote wapendeal van eind jaren negentig, toen Zuma de tweede man van het ANC was. In 2009 werd hij president en daarna wist hij de aanklachten jarenlang af te weren. Na zijn vroegtijdig terugtreden in februari wordt hij alsnog vervolgd. Zijn proces gaat op 8 juni verder en kan naar verwachting jaren duren.

Zuid-Afrikaanse media deden uitgebreid verslag van Zuma's optreden in de rechtbank. Buiten werd hij toegezongen en danste hij met zijn aanhang. Maar in de rechtszaal zag hij er gelaten uit. Een geestelijke ging met hem in gebed.

Zuma's partij, het ANC, stelt zich op het standpunt dat zij de rechtspraak respecteert. Partijbestuurders hielden hem lang de hand boven het hoofd, maar velen scharen zich nu achter de nieuwe president Cyril Ramaphosa, die belooft op te treden tegen corruptie. Partijleden die Zuma willen steunen in de rechtszaal, moeten dat doen op persoonlijke titel zonder symbolen van het ANC te dragen.

Met de omstreden wapendeal van de jaren negentig was een bedrag gemoeid van zo'n 30 miljard rand, zo'n 4 miljard euro volgens de toenmalige wisselkoersen. Zuma zou daar via een tussenpersoon van hebben geprofiteerd, maar hij ontkent dat ten stelligste.

Mark Schenkel

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.