Profiel

Lula kan weer president van Brazilië worden als hij zijn Che Guevara-T-shirt niet meer aantrekt

Lula, de held van de arbeidersklasse, kan tegen alle verwachtingen in 2022 weer een gooi doen naar het presidentschap in Brazilië.

Oud-president van Brazilië Luiz Inacio Lula da Silva. Beeld EPA
Oud-president van Brazilië Luiz Inacio Lula da Silva.Beeld EPA

Lula, man van het volk, de schoenenpoetser, de vakbondsman die tijdens de militaire dictatuur stakingen organiseerde en werd vastgezet, de politicus die sinds de jaren tachtig aan elke verkiezing deelnam tot hij in 2002 werd gekozen.

Tot maandag wisten Brazilianen dat oud-president Luiz Inácio Lula da Silva, kortweg Lula, was veroordeeld vanwege corruptie en dat zijn strafblad een terugkeer in de politiek onmogelijk maakte. Tot die dag durfden zelfs zijn meest fanatieke aanhangers nauwelijks meer te hopen op Lula, wanneer het ging over de verkiezingen in oktober volgend jaar en wie het dan zou kunnen opnemen tegen Jair Bolsonaro.

‘In Brazilië is zelfs het verleden niet zeker’, twitterde oud-president Fernando Collor maandag. De geestige tweet vat het gevoel samen over een dag die de politieke toekomst (en het verleden) van Brazilië op zijn kop zet.

Het verleden dat Lula ten val bracht was buigzaam gebleken onder het voortschrijdende heden, maar in grote lijnen wisten Brazilianen hoe het zat. Jarenlang hielden de mensen van Lula en van zijn arbeiderspartij PT.

Ruime meerderheid

Onder zijn presidentschap groeide de economie, zijn programma’s Bolsa Família (familiebeurs) en Fome Zero (nul honger) tilden tientallen miljoenen Brazilianen uit de armoede, hij bracht onderwijs naar de uithoeken van het grootste land van Latijns-Amerika. Toen hij na twee termijnen het stokje doorgaf aan Dilma Rousseff won ook zij met een ruime meerderheid de verkiezingen.

In 2014 volgde Lava Jato, Operatie Wasstraat, het grootste corruptieonderzoek dat ooit is gedaan in de Braziliaanse geschiedenis, met als hoofdrolspeler staatsoliebedrijf Petrobras. Onderzoeksrechter Sergio Moro ging met gestrekt been door de elite, machtige Brazilianen die onaantastbaar hadden geleken, verdwenen achter slot en grendel voor het aannemen van steekpenningen. Vrijwel alle politieke partijen in Brazilië bleken betrokken, ook de PT van Lula verloor haar glans.

Op straat groeide de PT-haat, het parlement keerde zich tegen Rousseff en Moro richtte zijn vizier op de grootste vis: Lula. In 2017 werd de oud-president veroordeeld tot twaalf jaar cel. Hij zou onder andere een luxe appartement hebben gekregen van bouwbedrijf OAS in ruil voor contracten met staatsoliebedrijf Petrobras. Zijn zaak diende niet in de hoofdstad Brasília, maar in Moro’s eigen rechtbank in de stad Curitiba.

Grote frustratie

Lula ontkende alle aantijgingen, ging in beroep, werd in april 2018 alsnog gearresteerd, kon als veroordeeld politicus tot zijn grote frustratie niet deelnemen aan de verkiezingen en moest vanuit de cel toezien hoe Brazilië de anti-Lula koos: de rechtse populist Jair Messias Bolsonaro. Eind 2019 kwam hij weliswaar voorlopig vrij, maar kon zich nog steeds alleen langs de zijlijn van de politiek bewegen.

En toen werd het maandag 8 maart 2021. Rechter Edson Fachin van het hooggerechtshof haalde een streep door Lula’s veroordeling en schudde daarmee opnieuw de kaarten. Fachin zei niets over schuld of onschuld, hij constateerde slechts dat de oud-president op de verkeerde plek was berecht en dat de zaak thuishoorde in hoofdstad Brasília. Moro’s wens om zelf de bijl te hanteren, blijkt achteraf de vormfout waarmee Lula zijn strafblad van zich afschudt.

‘Hij is terug’, zegt politicoloog Claudio Couto telefonisch vanuit São Paulo. ‘En dat is slecht nieuws voor Bolsonaro.’ Want nu het verleden is gaan schuiven ziet ook de toekomst er steeds donkerder uit voor de zittende president, die kampt met 265 duizend coronadoden, een kelderende economie en dalende populariteitscijfers.

Tegenover de corruptieonderzoeken die lopen tegen Bolsonaro’s zonen verbleken de zonden van de PT. De man die president werd met een anticorruptiecampagne wordt halverwege zijn termijn omringd door affaires en verdenkingen.

Morele gelijk

Ook Lava Jato is niet langer de heilige graal van de anticorruptie-operaties, zegt Couto. ‘Er waait een andere wind.’ Lula haalde deze week zijn morele gelijk, hij heeft altijd beweerd dat Moro op politieke kruistocht was. De populaire onderzoeksrechter gooide de afgelopen jaren al zijn eigen ruiten in: hij liet zich door Bolsonaro strikken als minister van justitie en viel halverwege 2019 van zijn voetstuk toen uit chatgesprekken bleek dat hij als rechter warme banden onderhield met de aanklagers van Operatie Wasstraat. Vorig jaar stapte hij uit de regering, klagend over machtsmisbruik van de president. Rechter Fachin gooide maandag de veren over Moro’s met pek besmeurde pak.

De 75-jarige Lula houdt zich nog op de vlakte, maar analisten zijn ervan overtuigd dat hij volgend jaar de uitdager zal zijn van Bolsonaro. Tenzij een nog onbevlekte charismatische centrumkandidaat opstaat, koerst Brazilië af op een ‘titanenstrijd’ tussen de anti-Lula en de anti-Bolsonaro, voorspelt politicoloog Christian Lynch in de podcast van de krant Folha de São Paulo.

‘De vraag is welke kleren Lula aantrekt, die uit ’89 of die van 2002.’ Lula werd pas president toen hij zijn Che Guevara-T-shirts verruilde voor een pak en zijn toon afzwakte van hard links naar zacht links. De extreem-rechtse Bolsonaro zal proberen de oud-president in de extreem-linkse hoek te drukken, zegt Lynch. ‘Als Lula zich voegt naar die karikatuur heeft Bolsonaro een kansje. Maar als Lula zich opstelt als een Biden in plaats van een Sanders, verliest Bolsonaro de verkiezingen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden