Luizen, druipers en corruptie

Toen de Russische schrijver Viktor Astafjev (1924-2001) als oorlogsveteraan in 1995 de Zjoekov-medaille kreeg aangeboden, bedankte hij voor de eer....

Astafjev heeft veel over de oorlog geschreven, bovendien werd hij gerekend tot de zogeheten dorpsschrijvers. In verhalenbundels als De beschermengel en De keizervis schreef hij over zijn armoedige jeugd in Siberië en de vaak verstoorde relatie tussen mens en natuur. Hoewel Astafjev zich altijd heeft opgewonden over de patriottische schildering van de oorlog waarin de triomferende soldaten zonder menselijke gebreken en zwakheden werden beschreven, en hoewel hij de plattelandsbewoners vaak als rouwdouwers en sjacheraars verbeeldde (de dorpsschrijvers konden zich in de Sovjet-Unie meer maatschappijkritiek veroorloven dan hun 'stadse' collega's), ging hij zware onderwerpen zoals de gedwongen collectivisatie en industrialisatie aan het begin van de jaren dertig uit de weg. Nog in 1989 werd hem de titel 'Held van de Socialistische Arbeid' toegekend.

Na de definitieve ontmanteling van de Sovjet-Unie kon hij eindelijk zijn gal spuwen over de schandalige manier waarop in de Tweede Wereldoorlog met de soldaten was omgesprongen, en over de erbarmelijke leefomstandigheden tijdens en na de oorlog. In De vrolijke soldaat komt dit alles aan de orde, in een rauw, prachtig vertaald proza, vol ironie, huiveringwekkend en bij tijden hilarisch.

In de roman raakt de soldaat uit de titel (lees: Astafjev zelf) gewond nadat hij als vrijwilliger bij het leger is gegaan. Piepjong en onervaren belandt hij in verschillende lazaretten, waar de soldaten een andere, niet minder dodelijke oorlog krijgen uit te vechten: tegen de hemelschreiende medische behandeling, ondervoeding, vlooien, luizen, willekeur, druipers, syfilis en corruptie, die het karwei voor de Duitsers dreigen af te maken.

De gewonde soldaten, een ongedisciplineerd zooitje, proberen manhaftig de moed erin te houden en vermaken zich met sterke verhalen en kunstjes: 'Een grenadier had doorboorde longen en als hij rookte, kwam de rook uit zijn rug onder het gips vandaan - dat was pas leuk! De een kon zijn oren bewegen, de ander kon het hier te lande populaire lied mannen span de paarden uit . . . uit zijn anus laten klinken, maar de kampioen was een uitzonderlijk man en ongekend soldaat die een volle ketel water aan zijn volkomen uitzinnige, vuurspuwende lid kon torsen - deze goochelaar, die van Griekse afkomst was, trok het meeste bekijks. Hij verzekerde dat dit voor Grieken de normaalste zaak van de wereld was.'

In het tweede deel van De vrolijke soldaat keert de held met zijn jonge vrouw, die ook in het leger heeft gezeten, terug uit de oorlog en vestigt zich in een klein stadje in de Oeral. En het is alsof hun oorlog gewoon doorwoekert: zoals voor zovele gedemobiliseerde soldaten is er voor hen geen enkele opvang. Chaos, armoede,het oorlogstrauma, woningnood - er komt geen einde aan. De 'vrolijke soldaat' verliest een dochtertje door ondervoeding, hij krijgt tbc, net als zijn vrouw, maar onverdroten ploetert hij voort, hij ritselt en sjachert om te overleven, in 'de alles verslindende verschrikkelijke oven van het socialisme', en . . . hij overleeft.

Hij gaat schrijven voor een plaatselijke krant, '. . . fabeltjes en oden fabriceren over de ongehoorde prestaties op alle gebieden van het sovjetleven, over de nooit geziene overwinningen aan het arbeidsfront, over de bloei van cultuur en sport, (en) ' s nachts zou ik pogingen doen om wat ik overdag op papier had gewrocht totaal te vergeten en zou ik mij de oorlog proberen te herinneren, en verhalen proberen te schrijven over het lijden en het uitzichtloze leven van diezelfde sovjetmensen.' Tien tot twintig roebel extra beurde hij voor bijzonder lyrische loftuitingen in zijn artikelen over de zware industrie, en in werkelijkheid bloedde zijn hart om de verwoesting van de natuur door diezelfde industrie.

Maar ondanks alles gaat de soldaat niet ten onder. Hij is niet kapot te krijgen, hij overleeft, zoals ook de natuur zal overleven, meent Astafjev; hij heeft het immers zelf ook overleefd. Toen de schrijver enkele jaren voor zijn dood werd gevraagd hoe hij dat klaarspeelde, zei hij kracht te putten uit zijn kwaadheid - een andere bron had hij niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden