Luistervink, spekrijderij en Roxanne

MET HET beleggen van een kennisquiz loop je altijd het risico van weerwerk. Zeker wanneer de vragen betrekking hebben op het nimmer eindigende verhaal van de geschiedenis – een liefhebberij die gedijt in rechtzinnigheid en eigenzinnigheid....

Ditmaal gaf vraag 5 aanleiding tot misverstanden en vermanende mailtjes: wanneer hield de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) op te bestaan? Sommige deelnemers meenden dat het enig juiste jaartal – 1799 – in het rijtje opties ontbrak. Het formele einde van de VOC werd echter ingeluid op 1 januari 1800, weet VOC-kenner Femme Gaastra van de Leidse universiteit. Toen eindigde het octrooi van de eens zo roemruchte compagnie, en pas toen vormden haar statuten een dode letter. Met andere woorden: d was wel degelijk het goede antwoord.

Ook dit jaar is er weer een indrukwekkende hoeveelheid historische kennis gemobiliseerd. Maar liefst 1345 mensen namen de moeite om 25 lastige, listige of ogenschijnlijk gemakkelijke vragen te beantwoorden.

Het aantal deelnemers is weliswaar kleiner dan in de twee voorafgaande jaren, maar ze vertegenwoordigen nog altijd een groep die marktonderzoekers representatief zouden noemen.

Er namen huisvrouwen, huismannen, pursers, koks en hoofdconducteurs aan deel, alsook een machinist, een acteur, een radiomaker, een conflictbemiddelaar en een keukenmanager – die hadden we nog niet. En onderwijzers natuurlijk. Uit het aantal deelnemende studenten – 102 – kan worden opgemaakt dat de prestatienorm waaronder zij gebukt gaan een verantwoord verzetje niet uitsluit. De oudste deelnemer is 89 jaar, de jongste pas 8.

Net als in voorgaande jaren werd het deelnemersveld beheerst door mannen (84 procent). Ook nu zullen we bij de evaluatie naar de toedracht moeten gissen. Net als naar de oorzaak van de matige score van de vrouwelijke deelnemers. Zij vergaarden gemiddeld slechts 9 van de 50 te behalen punten, tegen 14 bij de mannen. De hoogste score was 48 punten. De hekkensluiter moest – mede door de verkeerde inzet van bonuspunten – genoegen nemen met een score van min 18.

Zo bont hebben de deelnemers het voorgaande jaren niet gemaakt. Kennelijk is de beoogde moeilijkheidsgraad ditmaal bereikt. En kennelijk hebben sommige potentiële deelnemers zich erdoor laten ontmoedigen. En daar geeft het gebodene naar onze smaak nu ook weer geen aanleiding toe. Oordeel zelf.

Vraag 1, 'Welke Nederlandse politicus bekleedde tijdens zijn politieke carrière leidinggevende functies bij Shell?', was voor de lezers van de biografie van Colijn eenvoudig te beantwoorden. Frits Bolkestein was voor zijn politieke loopbaan enige tijd directeur bij de Koninklijke, maar Colin wist een politieke met een zakelijke loopbaan te combineren. Sterker nog: hij financierde de een met de ander.

De vraag over de strekking van Max Havelaar beoogde uiteraard verwarring te zaaien onder de deelnemers. Maar het gros van hen was alert: Multatuli bepleitte een krachtig Nederlands antwoord op het machtsmisbruik door de plaatselijke ('inlandse') elite.

Naar het introductiejaar van het Nederlandse paspoort, moest vooral worden gegist. Velen schreven deze ambtelijke innovatie toe aan koning Lodewijk Napoleon, maar in feite was de Eerste Wereldoorlog de boosdoener. Nederlandse oorlogstoeristen moesten vanuit eigen land toezien hoe Visé en andere grensgemeenten in de as werden gelegd.

De Paarse September (vraag 4) verwijst niet naar de geboorte van het eerste kabinet-Kok, laat staan naar een Nederlands-Palestijnse belangenorganisatie, maar naar radicale lesbische groepering. Haar voornaamste leerstuk: lesbisch zijn is een politieke keuze.

Tegenwoordig zou niemand zichzelf meer 'luistervink' durven noemen, maar in 1930 kende men wat dat betreft nog geen schaamte (vraag 6). In dat jaar togen ruim honderdduizend luistervinken (AVRO-sympathisanten) naar Den Haag om het behoud van de zendtijd van hun omroep te eisen.

De Geallieerden hadden voor Hermann Göring (vraag 7) weliswaar de dood door de strop in petto, maar hij ontkwam aan de uitvoering van dat vonnis door de inname van een gifpil (die wellicht door een lid van het Amerikaanse gevangenispersoneel is binnengesmokkeld).

Dertig deelnemers hebben Marcus Bakker (CPN) aangewezen als de oprichter van het Centraal Planbureau. En waarom niet? De communisten poogden immers school te maken met de geleide economie. Het goede antwoord is echter c: Jan Tinbergen. Naar Marcus Bakker is slechts een zaal in het Tweede-Kamercomplex vernoemd. En dat vond menigeen nog te veel eer.

De Amerikaanse historicus Walter Laqueur omschreef Hollanditis (vraag 9) als 'een verlangen om buiten de wereldproblemen te blijven, gekoppeld aan afkeer om geld uit te geven aan defensie'. Een hardnekkig kwaaltje kennelijk. De NSB, vraag 10, vergaarde bij de Kamerverkiezingen van 1937 slechts 4,2 procent van de stemmen. En dat viel de Nederlandse nationaal-socialisten bitter tegen. Een enkeling zal stilletjes op hulp van buiten hebben gehoopt.

Lissabon werd in 1755 getroffen door een aardbeving. De ramp maakte veel indruk op Voltaire en andere tijdgenoten. En op het nageslacht. Want het gros van de quizdeelnemers vulde het goede antwoord in. Dat geldt ook voor de duiding van het antiquarische begrip 'spekrijderijen' (vraag 12): schaatswedstrijden waarmee behoeftigen ooit een mandje levensmiddelen konden winnen.

De Hollandse waterlinie liet het tijdens de laatste oorlog jammerlijk afweten, maar zijn bedenker, Simon Stevin, kan nog op grote roem bogen. Van de onder vraag 13 genoemde uitvindingen, was alleen de sextant niet van zijn hand. Met de duiding van het Akkoord van Wassenaar (vraag 14) hadden de deelnemers meer moeite. Anders dan de meesten dachten, was c het goede antwoord: 'werkgevers stemden in met arbeidsduurverkorting zolang dat niet tot hogere kosten zou leiden'.

De afschaffing van het dagbladzegel, de belasting op kranten, gaf de aanzet tot een ongekende bloei van deze bedrijfstak (vraag 15). Momenteel wordt voor een soortgelijke stimuleringsmaatregel gepleit.

Dat het laatste volksgericht – in 1961 in Staphorst – destijds veel indruk heeft gemaakt, blijkt uit het grote aantal goede antwoorden. De toedracht was dan ook schokkend: twee van overspel betichte ingezetenen werden van hun bed gelicht, en in nachtgewaad per mestkar door het dorp gereden (antwoord c).

De term 'survival of the fittest' (vraag 17) werd door de meeste lezers aan Charles Darwin toegeschreven. Ten onrechte. Want c, Herbert Spencer, was het goede antwoord.

Vraag 18, over het jaar waarin de huidige Nederlandse vlag is ingevoerd (1937), werd eveneens weinig trefzeker beantwoord. En het aantal 'foute' Nederlanders dat na de oorlog werd geïnterneerd (vraag 19) is met honderdvijftigduizend – antwoord c veel groter dan de meeste inzenders meenden. Het (Franse) werkwoord limoger had, zoals een minderheid vermoedde, betrekking op het wegpromoveren naar Limoges van falende generaals tijdens de Eerste Wereldoorlog.

Dat er (vraag 21) aanvankelijk twee gescheiden voetbalcompetities plaatsvonden – een oostelijke en een westelijke – hing, inderdaad, samen met de ontoereikende dichtheid van het spoorwegnet voor een landelijke competitie.

De BBC zag in het nummer Roxanne van The Police een verheerlijking van de prostitutie, en onderwierp het derhalve aan een boycot (vraag 22). Dat oud-minister Van den Broek Buitenlandse Zaken uit ander hout gesneden was dan zijn voorganger Van der Stoel, blijkt uit het antwoord op vraag 23: uit angst voor Iraanse gramschap, drong hij er bij de redactie van het actualiteitenprogramma Achter het Nieuws op aan om geen fragment uit de Rudi Carell-show uit te zenden waarin ayatollah Khomeini met dameslingerie werd bekogeld. En dat verzoek werd nog ingewilligd ook.

De juiste volgorde van de onder vraag 24 opgesomde 'oorlogsaffaires'; 1962: 'Dachautje spelen', 1965: Weinreb-affaire, 1978: Affaire-Aantjes, 1979: NSB-lidmaatschap Luns, 1989: vrijlating Twee van Breda. En de beroemde – zij het niet in alle gevallen authentieke – laatste woorden (vraag 25) staan juist gerubriceerd onder optie b. Inderdaad: de Oostenrijkse aartshertog Frans-Ferdinand zou de kogels die hem in 1914 in Sarajevo troffen, hebben afgedaan als 'het is niets'. Voorwaar de understatement van zijn eeuw.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden